Tản Mạn Về Phong Tục Ngày Tết

[Camly]

SỬA SOẠN CHO BA NGÀY TẾT.

Tết đối với một người Việt tha hương mang nhiều gợi nhớ, nhớ đêm giao thừa, pháo nổ đi đùng, nhớ khói nhang trên bàn thờ nghi ngút, nhớ vẻ trịnh trọng của cha mẹ, ông bà đứng thấp nhang khấn vái, nhớ đòn bánh chưng, bánh tét, phẩu dưa hành, nồi thịt kho, nồi canh hầm, nhớ sáng mồng Một được lì xì, nhớ cảnh gia đình hàng xóm, cả vợ chồng con cái đèo nhau trên xe honda, ai cũng quần áo mới toanh, khác thường ngày, nhớ lần chơi bầu cua, cá cọp trên hè phố bị lột hết tiền ... và nhiều nhiều nữa ...
Nhưng có lẽ chúng ta nhớ nhất là không khí trước tết, từ những cửa hàng tràn ngập hoa quả, bánh mứt, đến vẻ rộn rịp, đông đúc của phố phường, chợ búa, cả thành phố tưng bừng đón xuân sang.
Giờ đây tại hải ngoại, chúng ta cũng lần lượt có các thức ăn ngày Tết, gần như không thiếu thức gì, nhưng cái rộn ràng, nhộn nhịp, sửa soạn cho ba ngày Tết, có lẽ cái mà người Việt tha hương thiếu.
Xin mời độc giả đi lại từ đầu (chớ đi vội về sau), của quá khứ ngày tết năm nào, bắt đầu từ tháng chạp, khi các sạp báo, tiệm sách bắt đầu bày bán báo xuân, và đài phát thanh đã ngân nga: "Anh cho em mùa xuân, nụ hoa vàng mới nở ...."
Nhà Cửa
Trước tết cả tháng, thường hai vị chủ gia đình bàn bạc với nhau là có nên làm đẹp ngôi nhà không, có nghĩa là quét vôi lại mặt tiền nhà.
Cũng tuỳ túi tiền cho phép, cứ độ vài năm ngôi nhà được thay lớp sơn mới, thường là vào dịp Xuân về.
Tục lệ ngày xưa dùng vôi để trừ tà ma, vì vậy quét vôi nhà vào dịp tết không những để làm đẹp cho nhà, mà còn giữ một phong tục xưa nữa.
Nếu trong xóm có một nhà quét vôi, thì hầu như mấy nhà chung quanh cũng theo đó sơn phết lại nhà mình, vì nom thấy nhà hàng xóm với lớp vôi mới trông sáng và khang trang hẳn ra.
Chuyện quét vôi làm gợi nhớ người viết một kỷ niệm trong xóm. Năm ấy có hai cu cậu choi choi trong xóm bị quỳ vị cái vụ quét vôi nhà.
Số là nhà hai cu cậu này sát nhau, cả hai nhà cũng vừa mới quét vôi xong, hai cậu nghịch, xịt nước vào nhà nhau.
Quét vôi sợ nhất trời mưa, vì lớp vôi chưa khô, tường sẽ loang lỗ khó coi vô cùng!
Đàng này hai cậu xịt nước thì còn quá hơn trời mưa, vì có chỗ đậm, chỗ nhạt, chỗ lem, chỗ lết, coi rất khủng khiếp.
Tối đó cả xóm nghe tiếng la rầm rầm của hai ông bố đi làm về, và sáng ra thấy hai cậu phá nhất xóm, quỳ trước hiên nhà, trong lúc hai ông thợ sơn đang kiên nhẫn phết lại hai ngôi nhà. Lũ con nít chúng tôi đợi hai ông bố đi làm, bèn lượn ngang nhà thè lưỡi trêu hai cậu.
Mứt
Tới thăm nhà ai cũng có hạt dưa đỏ và mấy thẩu mứt để đưa câu chuyện.
Mứt tượng trưng cho sự ngọt ngào, vì thế mứt là một món phải có ngày đầu năm, không nhà nào thiếu khay đựng mứt xoay xoay, hoặc hai ba phẩu mứt để dọn khách.
Các bà nội trợ khéo tay bỏ rất nhiều thì giờ vào mứt, thật sự là để phục vụ lũ con nít trong nhà hơn là khách khứa tới nhà.
Nhiều loại mứt được chuộng vì cái tên của nói, nghe rất hên cho năm mới, mứt thơm chẳng hạn, mọi chuyện thơm tho đẹp đẽ, mứt dừa, tiền bạc vào “dừa dặn”..., mứt mãn cầu, cầu cho mọi chuyện suông sẻ, mứt đậu xanh - đậu và màu xanh tươi mát, cho nhà có học trò đi thi, được thi đỗ, quả hồng - màu hồng cũng như màu đỏ là màu hên. Thật là một niềm thú vị được xem mẹ làm mứt. Có loại mứt làm giản dị nhưng có loại phải chuẩn bị công phu! Mẹ tôi hay làm mứt gừng, mứt thơm, mứt rối, mứt dừa, mứt hạt sen, mứt đu đủ, mứt kim quất, mứt cà chua, mứt cà rốt ...
Tôi thèm các mứt mà nhà không thường làm, như mứt mãn cầu, xoài, me, chùm ruột...v.v., các món mứt miền Nam, mẹ tôi không rành.Mứt thơm rất ngọt, vì thơm đã ngọt sẳn rồi, mẹ tôi hay làm loại ướt, tức mứt thơm dẻo, chứ không phải như mứt thơm khô bán ngoài tiệm.
Mứt cà chua, bà cũng làm loại ướt, cà chua ra màu đỏ chót nên trông bắt mắt vô cùng, nhưng lúc ăn hơi phiền phứt, phải cho vào đĩa, còn lũ con nít, chỉ thích mở phẩu, nhót miếng mứt vào miệng thôi.
Mứt dừa dễ làm nhất.
Dừa cạo ra, cắt từng lát mỏng, và chỉ việc bỏ đường vào, xào tới xào lui, cho đến khô, thì được.
Dừa thuộc loại cứng nên không sợ gãy, thành ra tôi chuyên môn được mẹ giao cho song mứt dừa, tay làm nhưng mắt láo liêng nhìn sang mẹ đang làm món mứt công phu khác, chốc chốc lại bị nhắc chừng: “Coi, không thôi cháy!".
Cứ năm phút, con bé lại dừng tay hỏi mẹ:
“Mẹ, như ri được chưa?" Mừt gừng làm rất công phu, một loại mứt mẹ tôi làm đến mức tuyệt hảo.
Tại hải ngoại, tôi chỉ được biết một, hai bà cụ người Huế còn làm được mứt gừng đúng cách "thanh tao" của đất Thần Kinh.
Gừng phải lựa củ lớn, xắt lát lớn và mỏng, ngâm trong nước chanh, sau đó vớt ra phơi khô ngoài nắng thì gừng mới trắng. Khi gừng khô ráo thì bỏ gừng vào nồi luộc, rồi xả nước để cho gừng bớt cay, sau đó mới bỏ đường vào rim.
Rim mứt, động từ diễn tả cách nấu mứt với lửa thật nhỏ, không thì mứt cháy .
Rim mứt gừng nói lên sự nhẫn nại của bà nội trợ, từ từ đẩy gừng lên hai bên thành của nồi, chính giữa tạo thành một cái giếng bé trong có nước đường, và cứ thế múc nước đường rưới lên các lát gừng chồng chất hai bên thành.
Khi nước đường bắt đầu cạn, cầm cả thau xóc lên, cho gừng rời ra, và khô đều .
Đó là cách mẹ tôi làm mứt gừng. Còn có cách khác, thì khi trông gừng gần khô, vội vàng đổ gừng ra khay, và nhanh tay gỡ từng lát gừng ra, trải thẳng để gừng đừng bị cong .
Lát mứt gừng vì mỏng nên khi ăn có vị cay vừa phải, ngọt ngọt, thanh thanh.Lát gừng dầy quá, ăn rất nồng, không ngon. Ăn phải cắn từng miếng nhỏ, với tách trà sen, mới đúng cách. Tuyệt vời lắm!
Mứt kim quất cũng là loại mứt ướt, nếu làm cho khéo thì ra quả vàng ngậy, ngọt cộng thêm vị chát đặc biệt của quất, các cụ chuộng lắm, vì còn thông cổ nữa!
Mứt sen cũng được mẹ tôi trân quý, vì sen phải nhờ người gởi từ Huế vô mới được loại sen mềm, khi ngào đường sẽ không bị cứng.
Mứt sen để cúng bàn thờ Phật trước khi thỉnh xuống ăn. Mứt rối là mứt mà lũ con nít chúng tôi khoái nhất vì dễ ăn.
Mọi thứ phải được cắt nhỏ, nào là cà rốt, gừng, kim quất, thơm ... hòa với đường ướt ướt, vị ngọt lẫn chua, cay, mọi thứ hoà lẫn với nhau, nên có cái tên mứt rối, có những nơi khác gọi là mứt dẻo ..
Năm nào mẹ tôi cũng phải dấu bớt đi, không thì lũ chúng tôi thanh toán xong trước ngày Tết.
Nấu bánh chưng
Trong văn chương, nồi bánh chưng được tả là nấu vào đêm ba mươi, người trong nhà quay quần chung quanh nồi bánh chưng, và nghe kể chuyện xưa, đợi đón giao thừa, thật là một cảnh thú vị!
Trong thực tế, ít ai nấu bánh chưng trong đêm ba mươi.
Bánh thường được nấu trước ít nhất là ba, bốn ngày trước, không thì một tuần hoặc mười ngày vì còn phải “đi sêu tết” bà con, bạn bè và các quan trên trong hãng nữa.
Trừ các tiệm nấu bánh chưng sớm, vì phục vụ rất nhiều khách hàng, các bà nội trợ tránh nấu bánh sớm, sợ tới ngày Tết bánh hơi cũ, không được ngon.
Mấy ngày trước ngày dự định nấu bánh, các bà nội trợ đi chợ lựa mua lạt, nếp, đậu xanh, lá chuối, thịt heo. Một ngày trước khi gói bánh, mọi thứ phải được chuẩn bị cẩn thận.
Lạt và lá chuối phải được ngâm nước, sáng sớm mai, lạt mới mềm và dễ vót. Lạt dùng để cột bánh. Lá chuối phải tước theo cọng của lá, thành những mảnh lá chuối lớn nhỏ, miếng nhỏ dùng để xếp vào lớp trong, chồng xéo lên nhau, miếng lớn dùng để gói ra ngoài.
Đậu xanh, nếp ngâm đêm qua, phải được đổ ra cho ráo nước. Người Bắc thường nấu đậu xanh, giã nhỏ rồi mới gói chung với bánh. Theo cách của mệ nội của mẹ tôi, đậu chỉ cần ngâm qua đêm, mệ nói, nấu như vậy giữ mới lâu, khó thiêu.
Có nhà người Nam còn ngâm nếp với nước dừa, đòn bánh chưng béo và thơm mùi nước dừa. Thịt heo xắt từng miếng dài có mỡ, nạc, dày vừa phải. Có nhà ngâm thịt với nước mắm, có nhà chỉ ngâm muối, tiêu, hành thôi.
Tôi còn nhớ như in hình ảnh mẹ tôi và các chị người làm ngồi gói bánh trên phản lớn trong phòng giữa của nhà.
Chung quanh họ nào là những rá đựng nếp trắng, đậu vàng, nào là chậu thịt heo hồng tươi với từng khúc mỡ trắng, rồi lá chuối xanh, dây lạt dài một sải tay ..
. Thật là một cảnh vui mắt, làm nao nức lũ trẻ chúng tôi! Người thì tuốt lạt, kẻ thì chùi lá, chất thành chồng, cho tiện tay người gói bánh. Thường người gói bánh dùng khuôn để bánh thành hình vuông, trông mới đẹp mắt .
Đòn bánh tét thì phải dài và tròn trịa. Bánh gói xong, buộc bằng lạt vài vòng cho bánh khỏi bung.
Bánh được nấu trong một nồi lớn, cao và to xấp ba, bốn nồi thường ngày dùng nấu xúp.
Nồi bánh đặt trong vườn nhà trên cái lò có ba viên đá chụm lại, củi lửa về đêm tí tách thật vui mắt.
Ban đêm, trời hơi lành lạnh, cả nhà thay phiên nhau ra canh nồi bánh, xem chừng nước vơi, đổ đầy thêm nước vào, chụm thêm củi, cho bánh chín, đều.
Lũ trẻ chúng tôi nhất định không chịu đi ngủ, ngồi chong mắt nghe các cô chú kể chuyện cổ tích, rồi xay qua chuyện ma, đợi tới giờ vớt bánh ra.Đứa nào đi ngủ trước thì mất cái thú xem vớt bánh. .

[Camly]

Ngày Tết phải có hoa, cây, nhà trông mới vui mắt . Bàn thờ Phật thường có bình hoa Huệ, bàn thờ ông bà là hoa glaieul
(Lai Ơn đỏ), ngoài hiên nhà được trang hoàng với cặp cúc đại đóa, cây kim quất, trái vàng nho nhỏ thật xinh, trên bàn ăn là hoa thủy tiên cánh trắng, nhụy vàng, hương tỏa nhẹ nhàng, hay cây lan hồ điệp tím trang nhã.
Nơi huy hoàng đẹp đẽ nhất của căn phòng khách phải được ngự trị bởi chậu mai vàng rực rỡ, hay cây đào màu hồng phấn nhẹ nhàng
Tôi nhớ có năm ba tôi được ông bạn biếu một cành đào từ Đà Lạt về, cành cây dáng thật thanh nhã, màu hồng phơn phớt.
Từ dạo đó tôi yêu dáng dấp cây đào, tuy hoa anh đào không rực rỡ bằng hoa mai nhưng lại mang vẻ đẹp đẹp nhè nhẹ, tựa như dáng tố nữ mảnh khảnh, thanh tú, sang cả.
Chợ hoa cũng là một nơi được nhiều viếng nhất, các bác bỏ rất nhiều thời giờ để lựa một cành mai, cành đào về chưng diện nhà cửa, còn các cô các cậu chỉ có việc đi lo ngắm hoa và ngắm nhau. Không nơi nào rực rỡ nhiều màu sắc bằng chợ hoa.
Dưa món
-Dưa món phải được sửa soạn từ cả tháng trước. Làm một phẩu dưa món ngon rất tốn công và cần sự khéo léo của người nội trợ. Nấu nước mắm ngâm dưa là một công trình!
Nước mắm không được sánh, đặc quá, mà cũng không được lỏng, dưa món mới để lâu được. Ngoài ra người nội trợ còn phải canh ánh nắng mặt trời.
Vào tháng chạp ta, trời hay âm u, xam xám, ít nắng, mà dưa món cần phải được phơi nắng, khô queo mới dễ thấm, thành ra mọi thứ phải được cắt, tỉa sơm sớm, để còn phơi cho kịp chàng nắng.
Phẩu dưa món thường có cà-rốt, củ cải trắng, su hào xanh, vỏ dưa leo với một tí thịt trắng, ớt đỏ, củ kiệu ...
Tất cả được cắt lát mỏng, nhưng không được quá mỏng, tỉa hoa cho đẹp, cũng là để dễ thấm nước mắm, sau đó trải ra phơi nắng trên những cái mẹt hay mâm.
Có khi phải phơi hai ngày để nó thật teo khô, rồi mới đổ nước mắm nấu vào.
Các thứ dưa từ từ nở dần ra, chen chúc trong một cái phẩu. Một phẩu dưa món ngon, nhìn là đã thấy ngon mắt rồi.
Nước mắm trong vắt, chen lẫn với nhau nào là củ cải trắng, cà rốt đỏ, dưa xanh, mấy quả ớt nho nhỏ, đỏ xanh, cắn vào một miếng tận hưởng chất dòn dòn, mằn mặn, ngọt ngọt. Dưa món dùng để ăn với bánh chưng, bánh tét.
Các bà nội trợ còn làm các món dưa chua khác, như cải bẹ xanh chua, củ kiệu, hành hương.
Ôi nhớ làm sao thẩu hành hương màu hồng, ngâm dấm, qua bàn tay khéo léo của mẹ, ăn mới dòn, chua chua, ngọt ngọt, ngon biết bao ...
Cái vị đặc biệt đó mấy chục năm về trước, nằm trong trí nhớ, trên đầu lưỡi, mà tới bây giờ người viết chưa được thưởng thức lại ...
Báo Xuân
À, à, báo xuân ... Không phải tục lệ từ ngàn năm, nhưng cũng là một dấu hiệu của xuân sang, thời miền Nam rộn ràng với muôn hoa đua nở trong làng báo.
Từ khi người viết lớn lên, và biết đọc, mỗi khi báo xuân muôn màu sắc xuất hiện trên các sạp báo, trong các cửa tiệm sách, thì đó là một trong những hình ảnh nhắc nhở xuân đã về, dù ngoài trời nắng chang chang, không có mưa phùn bay bay.
Tờ báo xuân ngày nào thường lớn hơn tờ tuần báo thường ngày, đẹp rực rỡ với hình cây mai, có treo túi lì xì màu đỏ, với phong pháo dài, ngòi đang cháy, có em bé bận áo dài, khăn đóng, có cụ đồ già ngồi viết câu đối, hay có hình nữ tài tử Thẩm Thúy Hằng xinh như mộng, tươi như hoa, hay nữ tài tử Kiều Chinh, các tài tử cải lương Thanh Nga, Bạch Tuyết, và sau này là ca sĩ Thanh Lan ..
.Mua báo xuân đọc là cái thú của những ngày trước tết, vì báo thường có nhiều bài vở lý thú hơn, những câu chuyện đặc biệt cho con giáp của năm đó.
Các anh chị trung học lại lo làm báo học trò, thi đua viết lách, vì vậy đang tuổi học trò chờ đợi đọc báo xuân, là một thú vị của những ngày trước Tết.-Cúng ông Táo
-23 tháng chạp đưa ông Táo về Trời. Cúng ông Táo là tục lệ xưa lắc, người ta còn giữ như là một tục lệ cho vui, không mấy ai tin là ông Táo về mách lẻo chuyện góc bếp cho Thiên Đình nữa.
Cúng ông Táo chỉ cần nhang, đèn, hoa quả và để gần bếp. Có nhà cúng với cá chép nữa, nhưng thời đại sau này tục lệ được giảm bớt.
Chỉ có những người nội trợ mới phải cúng thôi .
Cỗ Cúng rước Ông Bà về
Ngày ba mươi Tết đường phố vắng lặng. Người nào phải đi làm cũng ráng về sớm.
Tới 12 giờ trưa, phần đông các tiệm đều đóng cửa để lo cho mâm cúng ông bà, cũng như buổi ăn tất niên. Ngoài đường im vắng, nhưng trong nhà thì không khí rất bận rộn.
Chủ gia đình lo xếp bàn thờ, chùi lư hương, chân đèn, kê bàn, cắm hoa vào bình, sửa soạn bàn thờ cúng ông bà.
Trong bếp mới thật là rộn rịp. Người lo luộc thịt, làm canh giò hầm nấu bóng, người lo bằm thịt, cua, lột vỏ tôm làm chả giò, bé con thì phải lo làm rau sống ăn với chả giò. Hoặc chực sẵn trong bếp để được sai vặt!
Món ăn ngày Tết thường có giò thủ, vịt hầm thuốc bắc, thịt đông ăn với dưa giá, thịt luộc ăn với tôm chua, giò chả, gà luộc, gà bóp rau răm, hay gà cà ri...
... Không thể thiếu cá, hoặc hấp, chiên hay kho, thịt heo kho tàu ... ê hề. Làm nhiều thế, vì còn để dành ăn trong ba ngày Tết nữa.
Mấy ngày đầu năm các bà nội trợ phủi tay đi thăm bà con, bạn bè, chơi tam cúc, tứ sắc.
Tới mồng ba thì cúng đưa ông bà, lại rộn rịp nhưng không bằng cúng cỗ tối ba mươi. Thời chưa có tủ lạnh, tôi nhớ làm nhiều món kho vì để được lâu. Chả giò, canh hầm, cá thì ăn ngay hôm ba mươi.
Cúng Giao Thừa, Đi chùa Hái Lộc...
Thường thì vào giờ giao thừa bố mẹ tôi thắp nhang đèn, nấu trà cúng ông bà, và có dành sẳn một mâm trái cây để cúng Trời Đất. Nhà không có tục lệ tự xông đất mình, hễ ngày mồng một ai tới nhà trước là người đó xông đất nhà. Nhiều người còn đi chùa hái lộc, nơi tụ hộp đông đảo người, rất vui.
Xuân Tha Huơng
-Từ ngày dọn về Cali, chúng tôi tổ chức Tết rộn rịp hơn thời ở tiểu bang lạnh lẽo.
Tuy vậy Tết tha hương những năm đầu cũng khó quên. Những gia đình Việt Nam trong thành phố cùng các sinh viên, đều có tổ chức Tết. Các sinh viên lo mượn chỗ, lo trang hoàng với băng “Cung Chúc Tân Xuân”, mượn tranh Tết về treo, làm câu đối giả.
Các gia đình chung nhau đem bánh chưng và các thức ăn Việt Nam tới, không khí thật là đầm ấm
. Có năm trời ở ngoài phủ một màn tuyết trắng xóa. (Tết thường vào tháng Hai, và tháng Hai thật ra là tháng lạnh nhất trong năm).
Các bà, các cô sinh viên choàng lên mình một cái áo coat thật dầy, nhưng khi bỏ cái áo ra là những tà áo dài, đơn sơ nhưng rất đẹp. Tự nhiên có không khí Tết ngay!
Cái áo dài nhét vội khi chạy loạn, thế mà hay! Mấy năm sau, có người chịu khó gởi về CA may chiếc áo dài mới, mặc vào ngày Tết thật là có ý nghĩa. Tự nhiên nhìn chiếc áo dài, mọi người thấy phấn khởi và vui hơn. Những năm đó, mẹ tôi làm bánh chưng gói bằng giấy bạc, bỏ food color cho ra màu xanh. Nấu một lần 2, 3 cái trong cái nồi lớn, nhưng nấu lửa ga nên lửa đều mau chín hơn lửa củi. Tặng ai một cái bánh chưng thôi là họ quý vô cùng!
Các anh chị sinh viên rủ nhau làm bánh chưng, cũng vui đáo để. Người này thúc người nọ, gọi các bác hỏi, vì cứ làm xong là quên ngay, mà năm nào cũng hỏi thành ra cũng hơi ngại
. Rồi rủ nhau làm văn nghệ, đàn hát suốt đêm, mặc ngoài trời tuyết rơi phủ lạnh lùng, và bài thi chồng chất.
Tại quận Cam, mỗi độ xuân về, cứ tới viếng phố người Việt là lại thấy không khí Tết .
Các chợ hoa càng ngày càng nhiều và lớn hơn. Bánh mứt, bánh chưng ê hề ..Trong chợ vang vang bài hát đón mừng xuân ... Tại các tư gia người Việt thì có lẽ không có không khí rộn rịp như bên nhà, nhưng dù bận rộn bao nhiêu, các bà mẹ vẫn không quên lo cho cái tết đầu năm, cho con cháu hưởng chút không khí ngày tết ....
Dù ở tiểu bang xa xôi hẻo lánh, hoặc ở gần khu đông đảo người Việt, mẹ tôi không bao giờ quên ngày tết, bà loay hoay phơi cải, cà rốt làm dưa món, lại đi mua nếp, đậu, nấu bánh, mua quà biếu bạn bè, người thân, đã từng giúp mình năm qua, loay hoay từ gói chả giò đến nồi canh hầm... nấu cỗ cúng ông bà .. Hình ảnh đó đã in sâu vào trong trí tôi, để rồi khi có gia đình, khi không còn mẹ nữa, tôi cũng theo lệ, chạy đôn, chạy đáo mua hoa, mua thức ăn về nấu cỗ.
Năm nào cũng vậy, đứng nơi cửa hàng bà Rồng Vàng, hay tại chợ Việt Nam, tôi cũng dừng tay, trầm ngâm mất mấy phút, ngắm các bà, các cô, các ông nữa đứng lựa hoa, lựa các loại mứt, các đòn bánh chưng.
Đó là hình ảnh xuân về, và tôi cảm thấy mình thật may mắn, được là một phần của quang cảnh đông đảo trong khu phố người Việt.
Từ những góp nhặt kỷ niệm của thời thơ ấu, những chi tiết mình tưởng quên không ngờ ào ạt trở về
... Một vài chi tiết về làm mứt, làm dưa món phải gọi hỏi bác suôi gia của ba mẹ tôi, người Huế, năm nào cũng được bác gọi qua ăn Tất niên, hưởng lại hương vị Tết.
Tôi đang ngẩm nghĩ chắc phải học bác món vịt hầm, năm ngoái bác làm tuyệt hảo, phải học làm món mứt gừng kiểu Huế, từng lát mỏng cay cay ngọt ngọt, để mai một rất uổng ....
Một cái Tết nữa lại về, sáng nay nắng xuân chan hòa, và tôi như thấy lại hình ảnh mẹ hiền lui cui trong bếp, với nồi mứt, xoay qua thì bà đã đi ra xem xét mâm cải phơi ngoài sân...

Trần Viết Minh Thanh.

[Hoang Thy Mai Thao]

CHỢ TẾT BẮC KỲ

Chợ miền núi và vùng đồng bằng miền Bắc rất độc đáo. Chợ được chia ra các khu nhỏ mang tính chất đặc trưng như chợ thổ cẩm, chợ ẩm thực, chợ ngựa, chợ gia cầm, chợ thực phẩm, chợ chim, chợ rèn đúc… Mỗi khu đều phong phú, đa dạng và mang màu sắc dân tộc địa phương.
Khu vực miền núi phía Bắc còn hấp dẫn du khách với nhiều phiên chợ khác mang đặc trưng văn hóa địa phương như phiên chợ Lượn hay thấy ở vùng Cao Bằng, Bắc Cạn, Lạng Sơn, vốn là phiên hát giao duyên của người Tày, Nùng, Thái, hầu như không buôn bán gì. Người đi chợ chủ yếu nhằm mục đích gặp gỡ, trao duyên, trao tình.

Đồng bào các dân tộc Hà Giang thì lại có chợ tình Khâu Vai, gắn liền với một câu chuyện cổ tích về tình yêu. Chuyện kể rằng có cô gái và chàng trai thuộc hai tộc khác nhau. Do những lời nguyền của dòng tộc, họ không được lấy nhau. Nhưng tình yêu đã cho họ dũng khí, họ đã đến nơi vùng núi cao này để thề nguyền trọn đời có nhau và cùng chết. Ngày 23/3 âm lịch hằng năm đã trở thành ngày tình yêu của người H'Mông với phiên chợ hẹn hò duy nhất.

Chợ Bắc Hà

Chợ này ở Lao Kay.Ngay từ khi tỉnh Lào Cai được thành lập thì chợ Bắc Hà được hình thành tại Châu Bắc Hà. Từ đó đến nay chợ Bắc Hà chỉ họp mỗi tuần một phiên vào ngày Chủ nhật. Chợ phiên Bắc Hà được coi là một trong 10 phiên chợ hấp dẫn nhất Đông Nam Á. Chợ Bắc Hà là nơi trao đổi hàng hóa địa phương với hàng hóa ngoài tỉnh, nó được chia ra các khu chợ nhỏ mang tính chất đặc trưng như: chợ thổ cẩm, chợ ẩm thực, chợ ngựa, chợ gia cầm, chợ thực phẩm, chợ chim, chợ rèn đúc…Mỗi khu chợ đều phong phú đa dạng và mang màu sắc dân tộc địa phương. Nhưng điều làm nên vẻ hấp dẫn của phiên chợ Bắc Hà là sau mỗi tuần làm việc, đồng bào dân tộc lại xuống núi, mặc những bộ váy áo sặc sỡ đủ màu và xem đó như ngày hội, trai gái coi đó như một lần được gặp gỡ trao duyên. Người già vui vẻ đi thăm hỏi bạn bè, lớp trẻ có cơ hội để tiếp xúc và làm quen với bạn khác giới. Điểm đặc biệt là mọi người kết bạn qua tiếng khèn, sáo... chứa đựng tình cảm mà họ muốn thổ lộ. Những sắc màu văn hóa của phiên chợ Bắc Hà đã tạo nên sự hấp dẫn cũng như sức sống trường tồn của nó bởi không chỉ đơn thuần là nơi mua và bán mà còn là nơi giao lưu văn hóa giữa các dân tộc anh em trong vùng Tây Bắc.Nhưng điều làm nên vẻ hấp dẫn của phiên chợ Bắc Hà là sau mỗi tuần làm việc, đồng bào dân tộc lại xuống núi, mặc những bộ váy áo sặc sỡ đủ màu và xem đó như ngày hội, trai gái coi đó như một lần được gặp gỡ trao duyên.


Người già vui vẻ đi thăm hỏi bạn bè, lớp trẻ có cơ hội để tiếp xúc và làm quen với bạn khác giới. Điểm đặc biệt là mọi người kết bạn qua tiếng khèn, sáo... chứa đựng tình cảm mà họ muốn thổ lộ. Những sắc màu văn hóa của phiên chợ Bắc Hà đã tạo nên sự hấp dẫn cũng như sức sống trường tồn của nó.


Chợ Cưới

Đây là chợ phiên đặc biệt của đồng bào Mông xã Tam Lộng, Bình Xuyên, Vĩnh Phúc họp vào ngày 25 tháng Chạp. Trai gái trong bản làng kéo tới đây rất đông, có cả ông bà già đi theo để chứng kiến lời giao ước tâm tình của họ. Họ có thể đã yêu nhau, hoặc đến đây mới tìm hiểu nhau. Vì thế quần áo chỉnh tề, phong cách lịch sự, mặt mũi hân hoan. Mặc cho mưa phùn gió lạnh, từng đôi, từng đôi đứng túm tụm trên chợ, dưới bờ ruộng, gốc cây bày tỏ nỗi niềm từ sáng sớm đến chiều tối. Khi lời giao ước một cuộc hôn nhân tương lai được quyết định, họ rủ nhau vào các quán chợ ăn uống, rồi mới chia tay. Chợ Cưới, thực chất là một kiểu chợ tình ở miền núi.




Phiên chợ Tết Bằng Vân

Sáu giờ sáng, khi trời còn mờ sương, tiểu thương từ nhiều nơi đã tập trung về chợ Bằng Vân (Ngân Sơn) để bày bán hàng hóa. Còn từ khắp các thôn, bản người dân cũng nhanh chân xuống chợ. Ai ai cũng mong mua, bán được thật nhiều hàng Tết trong phiên chợ ngày 22 tháng chạp.

Những sắc váy rực rỡ của những cô gái Mông, Dao, màu áo chàm truyền thống của đồng bào dân tộc Tày, hòa cùng những sắc màu đa dạng của hàng trăm loại mặt hàng đã tạo nên sức xuân căng tràn cho chợ phiên ở vùng đất rẻo cao này. Chợ phiên Bằng Vân dường như nhỏ bé hơn khi có rất đông người dân từ các xã lân cận như: Đức Vân, Cốc Đán, Thượng Ân, Vân Tùng, thậm chí là một số địa phương của tỉnh Cao Bằng đổ về mua sắm đồ Tết. Mặc dù trời mưa rét nhưng càng về trưa dòng người đổ về càng đông khiến cho chợ như nêm người.

Lá dong là mặt hàng được bày bán nhiều tại phiên chợ này
Nắm được tâm lý của người tiêu dùng, các tiểu thương bày bán rất nhiều chủng loại mặt hàng khác nhau từ chè, lá dong, cam, quýt, gà cho tới quần áo, giầy dép, tranh ảnh…
Ông Đinh Hữu Sảng, một tiểu thương đến từ Cao Bằng cho biết: Tranh thủ chợ Tết đông người tôi mang nông cụ sản xuất bán cho bà con kiếm ít tiền về lo Tết cho gia đình.

Chợ Đồng


Nhà thơ Nguyễn Khuyến đã viết:

"Tháng Chạp, 24, chợ Đồng
Năm nay, chợ họp có vui không?"

Chợ Đồng thuộc làng Yên Đổ, huyện Bình Lục, tỉnh Hà Nam quê hương nhà thơ Tam Nguyên. Nhân dân làng này muốn kỷ niệm công đức của tiền nhân đã tổ chức phiên chợ Đồng họp ngày 24 Tết trên cánh đồng khô ráo của làng.

.
Tờ mờ sáng ngày hôm ấy, các vị thân hào, văn sĩ, nhà buôn, trẻ con, người lớn, thanh niên, phụ nữ của làng và địa phương lân cận đến cái chợ tạm nơi cánh đồng này để mua bán và chúc mừng nhau. Đặc biệt, còn là để đến dự hội thi thơ nhân dịp Tết tại đình làng, gần chợ. Ai có bài hay, được trúng giải thì được cùng các bô lão trong làng "nếm rượu tường Đền" - một thứ rượu cực ngon đã được tuyển chọn để đón xuân.


Chợ Gà (Chợ Sáu)

Chợ gà của làng Xuân Ô - tức làng Sáu, thuộc huyện Tiên Sơn, tỉnh Bắc Ninh mở vào đêm mồng 4 Tết. Khi trời còn nhập nhoạng tối, dân làng đã đến chợ. Tương truyền, theo quan niệm tín ngưỡng của nhân dân ngày xưa, chợ họp tối để người trần thế và âm phủ có thể cùng đi dự được.


Chợ chỉ mua bán những con gà đen tuyền, vì cho rằng giống gà này có thể nhập được vào cõi âm dò xét tình hình nơi ấy về tâu bẩm với đấng Thành Hoàng, để Ngài liệu bề phù hộ cho dân được nhân khang, vật thịnh. Nhà nào có gà đen đem mang bán ở chợ để hiến tế Thành Hoàng sẽ được hưởng phúc lớn. Chợ Gà vừa tan thì ngay trên khu vực chợ, nhiều quán trầu của các bà cụ mọc lên để cho các "liền anh"; "liền chị" mời nhau xơi trầu và hát quan họ. Nếu quán chật trội thì họ lại trải thêm chiếu lên nền sân chợ, hoặc ngồi trên cánh đồng xung quanh mà hát suốt đêm.


Chợ Lượn

Ngoài giêng, một số chợ thuộc các tỉnh Cao Bằng, Lạng Sơn, Bắc Thái, đồng bào Tày thường tổ chức hát lượn giao duyên, nên gọi là chợ Lượn. Thanh niên nam nữ đến đây chơi chợ, mua bán là phụ mà hát lượn - một điệu hát trữ tình dân tộc là chính để bày tỏ tình ân ái với nhau. Nhiều lứa đôi đã bén duyên, nên vợ nên chồng từ cái chợ một phiên này. Họ hát say sưa, bằng cả trái tim của tuổi trẻ, nam xướng, nữ đối (hoặc ngược lại) từ sáng tới chiều, cho đến lúc tàn phiên mới chịu rời nhau.


Hát lượn là điệu hát trữ tình để nam nữ bày tỏ tình cảm với nhau. Họ hát say sưa, nam xướng, nữ đối (hoặc ngược lại) từ sáng tới chiều, cho đến lúc tan chợ. Nhiều lứa đôi đã bén duyên, nên vợ nên chồng từ chợ Lượn một phiên này.


Chợ Mục Đồng

Tại xã Yên Thư, huyện Vĩnh Lạc, tỉnh Vĩnh Phúc có nhóm chợ dành riêng cho "mục đồng" vào ngày 28 tháng Chạp hàng năm.

Sáng ngày 28, trẻ em "mục đồng" ăn diện quần áo thật mới rủ nhau đi họp chợ. Các em trai, em gái bày hàng trên một khoảng đất trống tạo nên khung cảnh ồn ào, tấp nập như một phiên chợ thật sự. Trước mặt các em là những sản phẩm vườn nhà hoặc những thứ do bàn tay khéo léo của mẹ, của các chị làm ra như hoa giả, têm trầu cau, bánh trái, gà vịt, mũ nón...


Chợ Âm Dương

Chợ Âm Dương (còn gọi là chợ Âm Phủ), một chợ đặc biệt theo quan niệm dân gian là nơi người chết và người sống có thể gặp nhau. Chợ họp ở địa phận làng Ó, xã Võ Cường, thị xã Bắc Ninh. Mỗi năm chợ chỉ họp một lần vào đêm mồng 4 rạng ngày mồng 5 Tết (Tháng Giêng Âm lịch). Những ai đi chợ đều vui vẻ, thoải mái, họ quan niệm rằng đó là dịp làm phúc, làm điều thiện với người đã chết và cuộc sống tâm linh của họ sẽ thanh thản hơn.


Chợ bắt đầu họp lúc nửa đêm và tan khi trời còn tối mịt vì quan niệm người đi chợ không chỉ có người dương trần (người còn sống) mà còn có cả người cõi âm (người đã chết). Người mua không mặc cả, người bán không nói thách. Cả người mua và người bán đều nói năng nhẹ nhàng, rì rào thay vì sôi động, náo nhiệt. Thậm chí, người mua và người bán còn không nhìn thấy mặt nhau vì cả phiên chợ chìm trong bóng tối, không đèn điện, mà chỉ là những ánh đèn dầu le lói. Người ta vẫn kể lại rằng có nhiều người bán hàng tại chợ Âm Dương khi kiểm tiền bán hàng sau phiên chợ thấy có cả tiền âm phủ của người cõi âm trả khi mua hàng. Không biết thực hư ra sao, nhưng phiên chợ đặc biệt này đã được nghệ thuật hóa với nhiều sắc màu huyền bí trong bộ phim “Bao Giờ Cho Ðến Tháng Mười” vang bóng một thời. Sau khi tan chợ, những người đi chợ lại mời nhau uống nước, ăn trầu và hát quan họ Bắc Ninh.


Chợ Ngái

Vào những ngày giáp Tết, tại huyện Thạch Thất, Hà Tây, có những phiên chợ Ngái Lá Dong họp vào ngày 21 Tháng Chạp tại huyện Thạch Thất, Hà Tây. Chợ chuyên mua bán lá dong, lạt giang nứa, chuẩn bị cho việc gói bánh chưng, bánh gi trước Tết.


Phiên chợ Ngái hàng Cam họp vào ngày 26 Tháng Chạp, mua bán cam, bưởi, hoa quả, chuẩn bị cho mâm ngũ quả ngày Tết. Phiên chợ Ngái vàng mã họp vào sáng 16 Tháng Chạp, chuyên mua bán đồ vàng mã, chuẩn bị lễ tiễn ông Công, ông Táo chầu Trời vào 23 Tháng Chạp. Phiên chợ Ngái hàng cá họp ngày mùng 3 Tết, mua bán cá, chuẩn bị việc cúng cơm cá trong lễ “Tạ Cụ” đầu Xuân. Phiên chợ Ngái hàng gà họp vào mùng 6 Tết, chuyên mua bán gà, chuẩn bị cho lễ hạ cây nêu ngày mùng 7 Tháng Giêng.


Theo thông lệ, phiên chợ Ngái vàng mã họp vào sáng 16 tháng Chạp, chuyên mua bán đồ vàng mã, chuẩn bị lễ tiễn ông Công - ông Táo chầu Trời vào 23 tháng Chạp,phiên chợ Ngái hàng cá họp ngày mùng 3 Tết, mua bán cá, chuẩn bị việc cúng cơm cá trong lễ “Tạ Cụ” đầu Xuân; chợ Ngái hàng gà họp vào mùng 6 Tết, chuyên mua bán gà, chuẩn bị cho lễ hạ cây nêu ngày mùng 7 tháng Giêng.

Chợ Viềng

Có hai chợ Viềng, chợ Viềng gần phủ Dầy, ở huyện Vụ Bản, tỉnh Nam Định - còn gọi là chợ Viềng Phủ. Chợ Viềng ở gần chùa Bi, ở huyện Nam Trực, tỉnh Nam Định - còn gọi là chợ Viềng Chùa

Chợ Viềng họp vào đêm mùng Bảy, rạng sáng ngày mùng Tám tháng Giêng hàng năm với quan niệm “bán rủi, mua may".

Người đi chợ phải lặn lội từ đêm để đến chợ và cố gắng mua một thứ hàng nào đó trong chợ với mong muốn bán đi những điều rủi ro và mua về những điều may mắn, cả năm làm ăn hanh thông và thuận lợi. Dân gian có câu “Chợ Viềng hai chợ, một phiên,” ý nói hai chợ này cùng tên Viềng và họp cùng phiên, cùng buôn bán những mặt hàng giống nhau (đồ cổ, đồ cũ, công cụ nhà nông, thịt bò, cây cảnh, giống cây trồng).

s/t Net (diễn đàn liên mạng toàn cầu)

[Camly]

Hương Vị Ngày Tết Việt Nam

1/Hoa ngày Tết

"Cây nêu tràng pháo bánh chưng xanh, thịt mỡ dưa hành câu đối đỏ.” Tết nguyên đán Ất Dậu đang tới gần. Những người xa quê như chúng tôi chỉ biết tưởng tưởng một cái Tết đầm ấm, sum họp với gia đình.
Với mong muốn được tái hiện một chút hồn quê trong những ngày giáp Tết này, tôi xin được mạn phép thực hiện một phóng sự nhỏ về ngày Tết cổ truyền của dân tộc.
Phóng sự được chia làm 3 phần ứng với những nét đặc trưng nổi bật nhất của Tết nguyên đán. Phần 1 Hoa ngày Tết, phần 2 Món ăn ngày Tết và Phần 3 Những tập tục ngày Tết....

Nói đến ngày Tết nguyên đán cổ truyền, chắc hẳn ai cũng nghĩ ngay tới một mùa xuân mới, một không khí tươi trẻ tràn ngập sức sống của mùa xuân-mùa của những bông hoa e ấp, của những lộc non mới nhú. Nghĩ tới ngày Tết, hình ảnh hoa đào, chậu quất, cành mai đã đi vào tiềm thức mỗi người Việt ta.
Tôi may mắn đã được đón Tết ở cả Hà Nội và Sài Gòn.
Cái thú chơi hoa và cây ngày Tết của 2 vùng cũng khác nhau như điều kiện khí hậu, phong tục của mỗi vùng trên đất nước Việt Nam trải dài hình chữ S.

Ở Hà Nội, Tết thực sự là mùa xuân. Khi những cái lạnh cắt da của mùa đông dần qua đi, thời tiết ấm lên dần chính là lúc những bông hoa mang hết vẻ đẹp của nó dâng sắc cho đời. Trước tiên, không thể nhắc loại hoa gì khác
, Hoa Đào phải được nhắc tới đầu tiên. Hoa đào tinh khiết, màu hồng phớt của đào phai hay màu đỏ của đào bích luôn mang lại cho mỗi gia đình một không khí Tết thật sự.
Cành đào thanh mảnh đặt trang trọng trong mỗi gia đình ngày Tết như biểu tượng của một năm mới hạnh phúc, sức khoẻ và sự thanh khiết trong tâm hồn. Những người Hà Nội gốc hầu hết đều rất thích chơi đào.
Nhưng để tìm được một cành đào hay gốc đào đẹp không phải là dễ.
Những gốc đào thế đẹp, lâu năm đã được đặt trước hàng vài tháng.
Giáp Tết, dạo cả ngày trên đê Yên Phụ hay vào tận những vườn đào Nhật Tân, may lắm, tôi mới kiếm được một cây đào như ý lại hợp túi tiền.
Chơi đào cây thì đẹp hơn và chơi được lâu hơn nhưng đắt và chỉ phù hợp với nhà có phòng khách rộng.
Cành đào nhỏ xinh cắm trong chiếc lục bình đẹp là lựa chọn tuyệt hảo cho một phòng khách ấm cúng. Đào đẹp nhất theo tôi vẫn là đào Nhật Tân, chứ đào ở phía Bắc hay Nam Định chở về đều không được đẹp và bền như vậy.

Nếu so với vẻ tinh khiết của Hoa Đào thì chơi quất lại mang tới cho mỗi gia đình một biểu tượng của sự ấm no, dồi dào tài lộc.
Chọn được cây quất đẹp, cách dễ nhất là vào tận những vườn quất Quảng Bá nằm xinh xinh cạnh Hồ Tây, trên đường vào phủ Tây Hồ.
Cây quất đẹp phải có đủ 5 yếu tố: Quả chín vàng đều, quả xanh, dáng cây, lộc non và hoa.
Ở Hà Nội, quất không được gò theo dáng mà để mọc tự nhiên cùng với cắt tỉa khéo rất đẹp, khác với Sài Gòn, quất được uốn theo thế cố định, trông hơi cứng nhắc.
Mua một cây quất đẹp, to vừa phải mất khoảng 50.000đ, thuê xe ôm chở về mất 10.000đ nữa, ngày Tết đã về với mọi nhà.
Ở Hà Nội có thật nhiều chợ hoa xuân, ở khắp mọi nơi, cứ chỗ nào có người ở là có chợ hoa, lại có vô vàn các cô đi bán hoa dạo nữa.
To nhất phải kể đến chợ hoa Hàng Đậu, dọc đê Yên phụ hay gần chợ Đồng Xuân.
Ngoài đào và quất, những loài hoa hay được chọn cắm trong ngày Tết là lay ơn, hồng hay các loại cúc.
Bà nội trợ nào cũng muốn cắm cho mình một lọ hoa thật đẹp với sự nổi bật của những bông lay ơn, vẻ đẹp tinh khiết của hoa hồng, vẻ e lệ của hoa cúc hay đơn giản chỉ là một lọ hoa hải đường cắm trên bàn thờ tổ tiên.

Tôi thì lại có một sở thích đặc biệt, ấy là chơi hoa viôlét.
Năm nào tôi cũng vòi bằng được mẹ tôi phải cắm riêng một lọ toàn hoa viôlét. Không hiểu sao tôi lại thích chúng đến thế, có phải bởi cái màu tím phơn phớt dịu dàng hay bởi tôi thích sự thuỷ chung..
.Hiện nay có rất nhiều loại hoa để chơi Tết như thuỷ tiên, các loài lan quý, hoa ly nhập ngoại... nhưng có lẽ, những bông hoa truyền thống vẫn được coi trọng và trồng nhiều ở Ngọc Hà, Láng hay những vườn hoa lớn ở huyện Từ Liêm...
Ở Sài Gòn lại khác, cái nóng và nắng của miền Nam lại mang lại cho ngày Tết một sắc thái riêng. So sánh với Hoa Đào ở Hà Nội là Hoa Mai. Hoa Mai trắng xinh xắn, tinh tuý hay Mai vàng rực rỡ. Hoa Mai có một vẻ đẹp lạ kỳ.
Ở bất kỳ đâu có Hoa Mai, ở đó không khí như sống động, vui tươi.
Ngay cả ở Hà Nội, có được một chậu Mai trắng cũng là thú chơi xa xỉ của dân Hà Thành bởi Mai đắt.
Một chậu Mai trắng đẹp cũng lên tới vài trăm ngàn. Mai vàng thì rẻ hơn, nhưng cũng không phải là rẻ. Những chậu mai vàng được chở từ Thủ Thiêm, Bến nghé, Thủ Đức lên Sài Gòn hay đi khắp nơi trên đất nước như gửi theo cái nắng của miền Nam.

Cây quất ở Sài Gòn được gọi là Tắc, có kiểu dáng khác Hà Nội. Cây Tắc được dân miền Nam ưa thích phải có quả to, uốn theo thế đẹp kiểu rồng cuốn hay 3 tầng riêng biệt.
Bản thân tôi lại thích quất Bắc hơn vì nó tự nhiên.
Cây Tắc miền Nam cũng thường là lựa chọn cho những nhà có phòng khách khiêm tốn và những gia đình có khả năng kinh tế không dồi dào, Tắc vẫn đem đến cho họ một không khí Tết thật sự.

Sài Gòn với cái nóng đặc trưng của đất phương Nam lại có những loài hoa riêng cho ngày Tết. Đó là cơ man nào là hoa cúc, cúc đại đoá, cúc Nhật, cúc trắng..
.Cây cúc dễ sống dưới mọi thời tiết nên được ưa chuộng cho cái Tết nóng của Sài Gòn. Một loại hoa đặc trưng nữa, đó là hoa mào gà.
Phải nói rằng, người miền Nam thoáng tính, chơi hoa rất to và sặc sỡ.
Những bông cúc đại đoá, hay những bông mào gà đặt cạnh những chậu hướng dương to đùng được bán đầy dọc theo các phố lớn nhỏ ở Sài Gòn.

Muốn mua hoa nhỏ và cắm lọ, phải tới các chợ hoa xuân.
Trước đây, chợ Hoa lớn nhất nằm ở đường Nguyễn Huệ, gần tượng đài Bác Hồ và Uỷ ban nhân dân thành phố, nhưng nay được quy hoạch lại tại công viên Tao Đàn.
Năm kia, tôi vào Sài Gòn ăn Tết, có dạo quanh vườn hoa Tao Đàn.
Cơ man nào là hoa, nhiều nhất là Mai và Tắc, có cả hoa Đào Bắc. Lại có những doanh nghiệp làm cả những con thú bằng hoa và quả, hay những lẵng hoa đẹp, đắt tiền.
Ấy vậy nhưng tôi vẫn thích cái chợ hoa ngày xưa ở đường Nguyễn Huệ, cứ mỗi lần đi chợ tôi lại say sưa nhìn bà nội tôi chọn chục bông lay ơn thiệt đẹp về cắm Tết.
Tiết xuân sang, một cái Tết vui vẻ và hạnh phúc hứa hẹn một năm mới với những cái mới.
Những bông hoa đã mang lại cho mỗi nhà, mỗi cơ quan, mỗi con người một cái Tết nhiều niềm vui, nhiều hy vọng.
Ngắm hoa, tâm hồn ta như được gột rửa. Cắm hoa, ngôi nhà ta như bừng sáng.
Hãy tin vào sức mạnh và vẻ đẹp của những bông hoa ngày Tết
Món ăn ngày Tết
Sau khi mua được một chậu Đào hay Mai vừa ý, có lẽ ta phải tạm thời gác chủ đề Hoa ngày Tết và đi vào ẩm thực.
Đồ ăn Tết luôn là một sự hấp dẫn và thích thú đối với tôi, ngay cả khi đã lớn chứ chẳng kể hồi còn bé.
Cái gì ngon nhất cũng để dành đến Tết, đó cũng chính là một phần phong tục của người Việt vậy. Món ăn ngày Tết có gì?
Xin được điểm qua vài món chính nhất và không thể thiếu của mỗi gia đình trong ngày Tết nguyên đán này...
Trước tiên phải nói là bánh Chưng - một loại bánh đã trở thành quốc hồn quốc tuý của dân tộc.
- Ở miền Bắc, bánh Chưng luôn là món chủ đạo của ngày Tết và nhà nào cũng có.
Luôn có mặt trên bàn thờ tổ tiên cùng mâm ngũ quả, bánh Chưng là cái gì đó thiêng liêng hơn cả một món ăn.
Được ăn miếng bánh Chưng vuông vức, màu xanh đều của lá dong, bánh dền, đậu xanh hoà với thịt lợn mỡ béo ngậy lại cộng thêm vài củ hành muối thì thật là quên trời quên đất.
Còn nhớ hồi xưa, cái thời còn tem phiếu, nhà nào cũng mong mua được vài cân gạo nếp, chắt chiu, dành dụm chỉ để có nồi bánh chưng đỏ lửa đêm 30 là đủ thấy vị trí quan trọng của bánh Chưng trong cái Tết người Việt.

-Ở miền Nam, bánh Chưng cũng có, nhưng do thời tiết nóng nên lá dong không để được lâu. Bởi vậy, người ta gói bánh Tét, dài như đòn giò và được gói bằng là chuối.
Bánh Tét cũng na ná bánh Chưng, cũng gạo, thịt, đậu xanh (có nơi còn cho cả đường-gọi là bánh mật) nhưng không ngon bằng.
Cũng tại bởi bánh Chưng hay bánh Tét ăn mùa rét mới ngon và không cảm thấy ngán.
Ngoài bánh Chưng là món chủ đạo, những món ăn ngày Tết thiệt đếm không xuể. Phải kể đến nồi canh măng.
Canh măng (măng ở đây là măng khô) có 2 loại: măng lưỡi lợn nấu với chân giò và măng nứa nấu với sườn.
Măng lưỡi lợn nấu kỳ công hơn, bởi phải ngâm rồi luộc măng trước cả vài ngày, nhưng cái béo ngậy và mùi thơm của nó thì thật là không thể chê vào đâu được.
Ăn một miếng bánh Chưng xong, húp một bát canh măng nóng, uống một hớp rượu cuốc lủi, thiệt là quên sầu.
Riêng tôi thì thích canh măng nứa hơn. Được hâm nhừ với sườn dăm, những sợi măng nứa mềm mà lại dai dai, ăn thì tốn cơm lắm. Hồi nhỏ, được bát cơm tám với canh măng nứa là tôi đã mãn nguyện với cái Tết lắm rồi.

Món nữa không thể không kể đến đó là Thịt đông. Nồi thịt đông ngon phải có cả thịt gà và lợn. Thịt nấu xong phải đông tự nhiên bởi mỡ mà không cần tủ lạnh.
Nếu nấu khéo, chỗ mỡ đông có màu trắng trong, trông là chỉ muốn xẻo ngay một miếng. Ăn thịt đông với cơm thì tôi dám cá là bạn phải chén hết vài bát.
Ở miền Nam, ngày Tết nóng nên cũng khó nấu ăn hơn. Ẩm thực người Sài Gòn cũng khác người Hà Nội, nhưng nhìn họ nấu bát canh chua cá bông lau hay làm các loại lẩu vào ngày Tết cũng thật ngon và thiệt là khó mà dứt ra khỏi bàn ăn được.
Món nữa cũng không thể thiếu trong mâm cơm cúng giao thừa, ngày mùng một hay trong bất cứ bữa ăn ngày Tết nào, đó là giò chả.
Những cây giò ngon phải hơi rỗ ở mặt, thịt được xay nhuyễn, vẫn mềm và dòn mặc dù không cần hàn the. Nếu giò ngon, để ở nơi thoáng gió hay tủ lạnh phải được cả 2 tuần.
Ở Hà Nội, có nhiều hàng giò chả nổi tiếng, tập trung chủ yếu ở phố Trần Xuân Soạn, bên hông chợ Hôm.
Đến ngày Tết, nếu không đặt sớm từ ngày 22, 23 tháng chạp thì đừng mong có giò chả ngon mà cúng giao thừa.
Nhà tôi thường đặt giò bà Tám ở số 26 đường Trần Xuân Xoạn, ngon có tiếng.
Thông thường nhất là giò lụa, ngoài ra có giò bò hay giò thủ cắt ra nhắm rượu thì cũng thật là miễn chê.
Viết đến đây tôi lại nhớ món Nem chua. Thường thì tôi đặt nem chua luôn ở nhà bà Tám.
Nem chua bà cuốn không theo kiểu Thanh Hoá hay Hà Nội thông thường, mỗi cái khoảng 200gr, gói khoanh như giò nhỏ, cắt miếng chấm tương ớt thì tốn bia rượu ghê lắm.
Người miền Nam cũng làm nem chua kiểu cây, thậm chí cả cây to, đường kính bằng nửa cây giò Bắc. Khi ăn, cắt từng khoang, bày kiểu hoa lên đĩa, nhắm với bia Sài Gòn đỏ hay xanh. Chà, nghĩ tới đây đã thấy thèm nhỏ nước miếng.

[Camly]

Món ăn nữa không thể thiếu đó là thịt gà.
Thịt gà luộc cả con hay chế biến như nấu canh, gà sốt nấm hương...là những món không thể thiếu trong mâm cơm ngày Tết của gia đình người Việt.
Thịt gà luộc cúng giao thừa, lấy xuống chặt miếng đều bằng 2 ngón tay, ăn với xôi vò hay xôi gấc. Đó, lại nhớ đến món xôi.
Nhiều nhất trong ngày Tết phải kể đến xôi gấc và xôi vò. Xôi gấc nấu với mỡ gà, đỏ rực, có thể nén chặt thành đĩa, cho thêm tí dừa, ăn thơm và bùi. Xôi vò lại phải tơi, trộn đậu xanh, có thể ăn với chè bột sắn. Hồi nhỏ, tôi chỉ thích ăn xôi vò trộn chè bột sắn mỗi buổi sáng.

Và cuối cùng phải kể đến các loại mứt. Không biết xuất phát từ đâu, nhưng nhà nào cũng phải có hộp mứt vào những ngày Tết.
Cứ mỗi năm, trước giao thừa, tôi lại dành cho bằng được việc rửa hộp mứt và sau đấy là bỏ vào đấy những thứ tôi thích ăn nhất. Này đây là mứt gừng cay nhưng ăn vào lại đọng mãi cái ngọt nơi cuống họng. Đây là mứt táo ướt, được làm công phu, mềm, thơm và dẻo.
Hay mứt dừa, dai, thơm lừng, béo ngậy.
Nhiều người khách đến nhà lại thích cắn hạt bí, hạt dưa hay làm vài hạt nho khô, ô mai, dễ ăn mà không ngán.
Trước đây, chỉ có những hộp mứt do nhà nước sản xuất, bọn trẻ con chúng tôi chỉ tranh dành cho bằng được gói "trứng chim" để ở trong đó hay một quả mứt táo duy nhất.

Bây giờ thì cơ man nào là mứt. Đi hội chợ xuân, tôi cứ hoa hết cả mắt.
Cái gì cũng có thể làm mứt: mứt me, mứt mãng cầu, mứt chùm ruột, mứt quất, mứt đào...
Người miền Nam rất giỏi làm mứt. Mứt miền Nam ngon, ngọt vừa phải, lại chất lượng, dẻo và để được lâu.
Năm nào bà nội tôi cũng phải gửi ra cho nhà tôi một đống mứt.
Tôi thì lại thích những loại mứt tươi, làm kiểu ướt ướt, đặc biệt là mứt táo, năm nào cũng mình tôi chén hết 2-3 hộp mứt táo. Ngày Tết, rảnh rang, nằm xem ti vi, tay nhón mứt, thiệt là một thú vui tao nhã.
Với số lượng đất có hạn, tôi không thể kể ra hết những món ăn ngày Tết của một dân tộc trọng ẩm thực như Việt Nam. Nhưng dù gì đi chăng nữa, dù có đi đâu chăng nữa, tôi vẫn không thể quên được những món do mẹ tôi làm.
Cả nhà quây quần bên mâm cơm, ăn miếng bánh Chưng, một bát canh măng nóng, một miếng xôi gấc đỏ lựng hay chỉ vài củ hành muối, nhớ nhà, nhớ cha mẹ da diết...
3. Những tập tục ngày Tết
Ngày Tết, tôi không chỉ thích thú với những món ăn ngày Tết hay say sưa ngắm những bông Hoa ngày Tết mà còn phải tích cực đi chơi để bổ xung cho cuộc sống tinh thần (vốn đã chỉ toàn chơi của tôi :-)) thêm phong phú.
Có lẽ đã có tự xưa lắm, những tập tục ngày Tết của người Việt ta có gì đó rất cổ truyền và cũng rất phiêu linh......
Cúng ông công ông táo
Có thể nói, trừ những người ăn Tết sớm, ngày Tết ở Việt Nam gần như bắt đầu từ ngày Ông công ông táo. Không hiểu là truyền thuyết hay có thật, chỉ biết rằng, cứ đến ngày 23 tháng Chạp, tôi lai thấy mẹ tôi làm cơm cúng 3 ông đầu rau còn ba tôi thì mua mấy con cá chép về để thả.
Mà cúng ông táo không chỉ có cúng trên bàn thờ tổ tiên nhé, phải cúng ở gác bếp.
Tôi vẫn nhớ mẹ tôi làm một cái lọ cắm hương bằng cái cốc thuỷ tinh đổ đầy gạo.
Còn ba tôi thì hì hục mang mấy con cá chép ra sông gần nhà trong cái xô nhựa đỏ. Hồi nhỏ, có lần, tôi hỏi me tôi là tại sao phải thả cá chép, mẹ tôi cười bảo:
Mấy ông táo cưỡi cá chép lên chầu trời. Nhưng tôi vẫn thắc mắc mãi, tại sao lại phải là cá chép mà không phải cá trắm, cá trê...
Không biết có ai trả lời hộ tôi không nhỉ?
Bây giờ ngày này nhiều nhà làm to lắm, mua cả nhà, xe hơi, quần áo cho ông táo lên chầu trời. Chẳng hiểu đi xe hơi thì có nhanh hơn không, nhưng cá chép vẫn đắt hàng vào ngày 23 tháng Chạp.

Đốt pháo
Cứ nhắc đến cái món này là tôi lại cảm thấy tiếc. Từ sau cái lệnh cấm pháo của Chính phủ, ngày Tết không còn được ngửi cái mùi pháo nồng nồng, thơm lựng nữa.
Quê ngoại tôi là quê pháo-Bình Đà, nên cái hồi còn được đốt pháo, chẳng năm nào nhà tôi phải mua cả. Toàn pháo cầu 2, nhà làm, nổ chỉ thua mỗi pháo đùng, tiếng giòn, không bị xịt kể cả bị mưa phùn lất phất.
Xác pháo đỏ tươi, nổ xoè ra như hoa 5 cánh. Trước giao thừa, tiếng pháo nổ đì đùng rồi rộn lên vào lúc 12h thật ấm áp. Khói pháo, hương pháo cuộn với khói và mùi thơm của hương cúng giao thừa thật thiêng liêng.
Sáng mùng 1, thấy xác pháo đỏ ngập đầy sân, cùng với mầu cờ tổ quốc và hoa đào, tâm hồn phơi phới lạ. Kể cũng tiếc, nếu như nhà nước lại sản xuất pháo như ngày xưa, rồi mỗi nhà được phát một bánh thì vui biết mấy.
Tiếng trống cũng không làm cho tôi quên đi được tiếng pháo mà chỉ làm cho tôi thấy nhớ nó hơn.

Xông nhà
-Cái tục lệ xông nhà đầu năm cũng thật lắm thứ để bàn.
Thường là gia đình sẽ chọn một người hợp với tuổi chủ nhà tới xông nhà đầu năm lấy may.
Mà không phải là hợp tuổi đâu nhé, trừ việc tránh tuổi xung, chủ yếu người ta xem có hợp "can" hay không?
Hồi trước, toàn là chính ba tôi xông nhà. Đi ra ngoài cửa trước 12h đêm, sau khi nhà đốt pháo thì ba tôi vào nhà, chúc mừng năm mới và mừng tuổi cả nhà.
Nhưng thường người ta tính người khách đầu tiên tới xông nhà.
Vì vậy, đêm giao thừa hay ngày mùng 1, ít người nào đến nhà bạn bè mà không được mời. Ngày đầu năm, ai cũng mong muốn tài lộc, sức khoẻ đến với mọi người trong nhà.
Nhưng cũng phải biết rằng, cái sự sắp đặt xông nhà ấy cũng là hình thức, cái chính là thâm tâm người chủ cảm thấy thoải mái và hên trong năm mới là được.
Cúng giao thừa
-Nhà nào cũng phải có một mâm cơm cúng giao thừa. Mâm cơm cúng giao thừa đầy đủ phải có xôi gấc, một con gà sống luộc cả con, cơm trắng, ít rượu cuốc lủi, mâm ngũ quả là điều tất nhiên, bát canh bóng hay canh măng.
Cúng tổ tiên, ông bà, trời đất. Tôi thì chẳng để ý cái cảnh ông tôi trân trọng thắp 3 nén hương lên bàn thờ tổ mà chỉ chú ý tới con gà ngậm một bông hoa hồng ở đầu, trông rất vui mắt, nghĩ lại cũng thấy hư thật, nhưng trẻ con là thế.
Cơ mà năm ngoái và năm nay cúm gà, chẳng biết ông tôi cúng bằng gì?.
Cúng giao thừa phải đúng giao thừa. Mùi hương cuộn với mùi nhang vòng và màu đỏ của đèn trên bàn thờ cũng làm tôi sờ sợ, nhưng cái là sợ thinh thích.
Thường thì chả bao giờ đợi được hết nhang, chỉ 2/3 là tôi đã giục ba tôi dỡ xôi và gà xuống chén...
Xuất hành đầu năm
-Xuất hành đầu năm là một việc gần như không thể thiếu với mỗi gia đình người Việt. Khi xuất hành, người ta phải chọn hướng cho hợp với năm đó và tuổi chủ nhà.
Tốt nhất là đi chùa ngày mùng 1. Trước đây, thời Pháp thuộc, dân Hà Thành hay có tục đón giao thừa ở ngoài đường, sau giao thừa vào đền chùa thắp hương và gieo quẻ lấy may, rồi bẻ một cành lộc về nhà cho may mắn.
Bẵng đi một thời gian, dạo gần đây, Hà Nội cho bắn pháo hoa trên Bờ Hồ, tập tục đi đón giao thừa lại được trở lại.
Buổi tối giao thừa, dưới cái rét se se của gió mùa đông bắc, bước vào chùa Quán Thánh, thắp một nén nhang, cảm thấy tâm hồn thật viên tịch, rồi tha thẩn, mua 2 cây mía hay một nhành táo ta về để bàn thờ.
Tôi thì vẫn thích đón giao thừa ở nhà cùng bố mẹ, nhưng thường sau giao thừa, làm hết chai rượu và ăn vài vốc xôi gấc cùng cái đùi gà, tôi tếch lên xe cùng lũ bạn thân ở cấp 3. Đi từ 1h đêm đến tận sáng.
Chúng tôi lang thang trên phố phường Hà Nội đã vắng người, không khí thanh vắng, rét se se. Điểm đến đầu tiên là chùa Quan Sứ, thắp một nén nhang và vãn cảnh chùa.
Chúng tôi đều không thích hái lộc vì sẽ phá hoại cây cối.
Bỏ một vài đồng cho mấy người ăn xin tàn tật, chúng tôi cảm thấy cuộc sống thật ý nghĩa. Rồi lại lang thang khắp phố phường, đói thì rẽ vào quán bánh cuốn nóng gần chợ Đồng Xuân hay làm bát bún ốc ở phố Cầu Gỗ.
Đến 5h sáng, phóng xe xuống phủ Tây Hồ, thắp hương, khấn vái xì xụp ước mong những điều may mắn đến với gia đình, bạn bè của mình. Sau đấy, thằng nào cũng chơi vài cái xổ số bóc hoặc cào để lấy hên.
Tôi thì chưa năm nào trúng cả, nhưng tôi nghĩ, thế có khi lại may, một năm mới sẽ đến với những gì tốt đẹp nhất do chính mình tạo ra chứ không phải hên xui, bạn có đồng ý với tôi không?

Lì xì hay mừng tuổi
Nói đến cái khoản này tôi lại cười vui.
Chắc hẳn ai cũng đã có những ngày tuổi thơ được biết đến hương vị của những đồng tiền mới toanh, còn thơm mùi giấy nhận được từ bố mẹ, ông bà. Hồi nhỏ, cứ vài giờ, thậm chí là hàng giờ, tôi lại lôi cái đống tiền mới được mừng tuổi mấy ngày Tết của tôi ra đếm, những đồng tiền thơm phức, gãi lên cằm kêu sột soạt, rất sướng.
Thường thì đến cuối Tết, tôi lại đưa lại cho bố mẹ tôi. Ở Hà Nội, trước đây ít dùng phong bao mừng tuổi. Sau này, thấy Sài Gòn làm phong bao lì xì đẹp nên cũng bắt chước.
Phong bao lì xì làm bằng giấy hoặc bóng kính, thường là màu đỏ, có nhiều hình ngộ nghĩnh. Bên trong để 1 tờ 10 nghìn đỏ chói, thật lịch sự và cũng không coi trọng tiền quá.
Ở Sài Gòn người ta mừng tuổi nhiều hơn ngoài Bắc. Hồi trước, tôi chỉ thích mấy tờ 100 đồng hay 500 đồng mới tinh, thế là đã lắm rồi.
Bây giờ trẻ con phải thích tờ 20 nghìn hay 50 nghìn cơ.
Càng lớn, càng ít được mừng tuổi vì phong tục lì xì chủ yếu dành cho con trẻ để chúc hay ăn chóng nhớn, năm mới có nhiều lộc. Ba mẹ tôi thì năm nào cũng mừng tuổi ông bà và cả các cô cậu. Chúc ông bà thêm một năm khoẻ mạnh, gia đình ai cũng tiền tài và hạnh phúc. Thật là vui và đầy ý nghĩa.

Khai bút đầu năm và tục chơi chữ

Ta thường bắt gặp trong tranh Đông Hồ những ông đồ ngồi viết câu đối bằng chữ nho hay chữ nôm ở chợ làng.
Những người đến mua thường yêu cầu thầy đồ viết 2 câu đối lên giấy hồng điều về treo bàn thờ. Ngày nay, tập tục ấy đang quay trở lại.
Nhà nào cũng thích chơi chữ nho, chữ được viết nhiều nhất là chữ Lộc, chữ Phúc hay chữ Nhẫn. Nhưng có lẽ cái lối viết chữ loằng ngoằng hiện nay và treo tranh chữ trong phòng khách kiểu Tây không làm tôi thấy thích thú.
Tôi chỉ thích cái tục khai bút đầu năm, thật đơn giản và vui nữa. Hồi bé, sau khi ba tôi xông nhà và chúc Tết, ba tôi thường bảo tôi lấy giấy bút ra, viết cái gì đó để coi như khai bút đầu năm. Cho đến tận bây giờ, cái thói quen ấy vẫn không thay đổi. Thường thì tôi hay làm thơ con cóc, hoặc viết một cái thiếp gì đó. Những nhà thơ, nhà văn nổi tiếng vẫn có những truyện ngắn hay, bài thơ bất hủ vào cái thời khắc trời đất giao hoà ấy.

Tập tục ngày Tết Việt Nam thì còn nhiều lắm. Mỗi tập tục lại có ý nghĩa riêng, cái nét hay riêng và cũng có cái thú riêng của nó. Tôi chỉ muốn viết ra ở đây những gì tôi cảm thấy thích thú nhất, những gì ấn tượng nhất đối với tôi.
Mong rằng nó cũng sẽ có một cái gì đồng cảm với bạn. Ngày Tết xa nhà, xa gia đình thật buồn.
Chính vì thế, những ký ức, những niềm vui sum họp, những thú vui ngày Tết luôn phải được nhắc đến và trân trọng.
Giờ này, chắc gia đình tôi và gia đình bạn cũng đang chuẩn bị một cái Tết nữa,Quý Tỵ
Năm 2013 tôi xin được chúc cho gia đình tôi, những người thân, bạn bè tôi, chúc cho gia đình bạn, người thân và những người bạn yêu mến một năm mới hạnh phúc, dồi dào sức khoẻ và vạn sự như ý...

Nguyễn Hoàng Long

[Camly]

Thiệp Xuân ,thú chơi tao nhã

Theo Almanach de Janvier (Lịch tháng Giêng của Pháp) thì phong trào tặng nhau thiếp Tết được khởi xướng từ năm 1000 ở Trung Hoa.
Còn ở các nước phương Tây, đến thế kỷ thứ VI đã xuất hiện những tấm thiếp có in gia huy của các nhà quyền quý hay những chiến tích, chân dung, phong cảnh... nhưng cũng phải tới năm 1840, thiếp chúc Tết mới mang dáng dấp thanh nhã và lịch sự như hiện nay.
Tuỳ mối quan hệ rộng hẹp khác nhau mà người ta có thể đặt thiết kế mẫu riêng và cho in ốp-sét, có thể mua nhiều về rồi thuê kéo lụa thêm những dòng chúc Tết, rồi đặt in lưới hoặc in typo...

Đối với những người khéo tay, họ có thể dùng màu nước, màu bột, màu keo, gỗ thông, cát nhuộm phẩm, bông gòn, vải hoa... để tạo nên những cánh thiếp mang nét riêng của mình.
Phổ biến nhất là đến Bưu điện, cửa hàng sách, sạp báo để chọn mua.
Mẫu thiếp Tết hết sức phong phú, có khoảng 250 mẫu thiếp sản xuất trong nước và 70 mẫu thiếp nhập ngoại.
Nhiều hơn cả là loại thiếp nền đỏ, trên là các hoạ tiết mai, đào, tre, trúc, bánh trưng, dưa hấu... được ép nhũ vàng, nhũ bạc kèm những dòng chữ Hán:
Phúc Lộc Thọ, Tân Xuân đại cát, Kim niên vạn hạnh, Cung hạ tân hy, hoặc chữ Việt: Chúc mừng năm mới, Mừng Xuân..., chữ Anh, Pháp: Happy New Year, Bonne Anne’e...

Thường bán chạy nhất là loại thiếp lụa gia công với những mẩu tranh lụa bé tí bồi lên cánh thiếp thể hiện các phong tục vui Xuân cổ truyền dân tộc và các thắng cảnh Việt Nam.
Bên cạnh đó, thiếp điện tử cũng được khá đông người ưa chuộng:
Lật tấm thiếp là có đèn nhấp nháy cùng một đoạn nhạc Happy New Year quen thuộc.
Một điều đáng mừng là thiếp nội ngày càng thắng thế thiếp ngoại.
Đây cũng là một lẽ hiển nhiên bởi chẳng ai mua hàng lô thiếp gửi tặng bạn bè, thân nhân ở nước ngoài mà lại chọn thiếp in cảnh Paris, New york, Hong Kong...
Nói chung, thiếp Tết càng thể hiện rõ bản sắc văn hoá dân tộc thì càng bán chạy.
Một loại thiếp khác đặc sắc mới xuất hiện trong hai năm gần đây là thiếp được trang trí bằng hoạ vải cùng với giấy trang kim và tượng người, tượng thú, tượng nhà cửa bé tí bằng nhựa tổng hợp polymer.


Tất cả đựng trong hộp plastic trong suốt.
Nét độc đáo nhất là khi mở hộp ra sẽ có mùi thơm của mỗi loài hoa.
Tuy độc đáo mà giá lại chẳng cao, trung bình khoảng 6.000 đ/cái.
Đây là sản phẩm hoàn toàn thủ công của Alaska hy vọng sẽ tiêu thụ nhiều ở trong nước
Và khi có điều kiện sẽ hướng tới xuất khẩu. Tết Nguyên đán, nhiều gia đình Việt Nam chưng mai, đào, quất.
Trên cành hoa, người ta thường treo cài thiếp chúc Xuân đã nhận được.
Đây quả là một thú chơi tao nhã.
ThuLung

[Camly]

Năm Quý Tỵ Nói Chuyện Rắn

Năm Rồng vừa chấm dứt thì năm Rắn liền tới với chúng ta. Cảnh tượng quen thuộc ngày xưa vẫn còn lai vãng tâm trí mọi người:

Rồng chầu ngoài Huế
Ngựa tế Đồng Nai,
Nước sông trong chảy lộn sông ngoài
Thương người xa xứ lạc loài tới đây,
Tới đây thì ở lại đây
Bao giờ bén rễ xanh cây sẽ về!

Rồng xanh, rồng vàng tạm lánh mình trong thời gian 12 năm, nhường chỗ cho rắn với năm Tân Tị khởi đầu ngày Nguyên Đán, mồng một tháng Giêng, tức là ngày 24.1.2001.
Chúng ta biết rằng Âm lịch khai dung từ năm 2,637 trước Kitô, nhằm năm 61 đời Hoàng đế bên Trung Quốc.
Như vậy Âm lịch đã xuất hiện cách đây: 2,637 năm cộng 2001, vị chi: 4,638 năm.
Năm nay, 2001 thuộc vào "Vận niên lục giáp" thứ 78, khởi đầu từ năm 1984 và sẽ chấm dứt vào năm 2,043.
Biết rằng mỗi giáp trên nguyên tắc chỉ có 10 năm mà thôi (chẳng phải là 12 năm), thì lục giáp là 10 x 6 = 60 năm, tức là một thế kỷ của Lịch đại Á Đông.
Chu kỳ 60 năm này, người Tây phương gọi là Cycle sexagésimal.
Chu kỳ này luôn luôn khởi đầu với năm Giáp Tý, cho nên quyển lịch chính thức của ta, được gọi là Hoàng Việt Giáp Tý Niên Biểu, do cụ Nguyễn Bá Trác, Quan Lộc Tự Khanh, Tá Lý Bộ Học (Huế) biên soạn, và do Bộ Học ấn hành năm Khải Định thập niên, tam nguyệt nhựt (1925).
Nếu đại chu kỳ là 60 năm, thì tiểu chu kỳ là 12 năm, khởi đầu với năm Tý, mà biểu tượng là Chuột.
Chu kỳ này, Tây Phương gọi là Cycle duodénaire. Trong một đại chu kỳ 60 năm, có năm tiểu chu kỳ 12 năm (12 x 5 = 60), biết rằng 60 là tối thiểu bội số chung của 10 và 12 (10 là phần Giáp (Thập can), còn 12 là phần Tý (Thập nhị chi). Những Điều Nên Biết Về Loài Rắn
Nói tới loài Rắn, chúng ta phải chia ra hai loại: rắn hiền và rắn dữ. Cả hai đều thuộc ngành Bò sát (Raptiles), họ Ophidiens.
Rắn hiền như rắn nước, rắn học trò... bơi lội thong thả nơi hồ ao, kiếm ăn tôm cá, ếch nhái. Loại rắn này dễ lầm lẫn với giống lươn (anguille), mà chúng ta tìm thấy trong câu đối lạ lùng, lửng lơ và lắt léo sau đây:
Le lội lung lăng lay lá lách
Lươn lo lòn lỏi lọt lùm lau.
Trong loài rắn dữ, tức là rắn độc, chúng ta không khỏi rùng mình khi nhắc tới: rắn hổ mà Tây phương gọi là Cobra, Naja tripudians, rắn hổ mang mà họ gọi là Bongare, Bungarus fasciatus, rắn lục mà họ gọi là Serpent vert, Serpent bananier, Trimeresurus, rắn đẻn mà họ gọi là Vipere lachesis...
Nhưng mà con rắn dễ sợ và nguy hiểm nhất, dài tới 4 thước, là con Ophiophagus elaps, hay là Naja hamadryas, sinh sản khá nhiều bên Ấn Độ.
Rắn này có khả năng rượt theo người để cắn chết. Nhà văn Maurice Maindron có nói tới giống rắn này trong quyển tiểu thuyết La Gardienne de I' Idole Noire.
Tuy thế, cũng con rắn đó đã tự ý quấn thân nhiều vòng, để làm thành một cái bệ cao, chịu cho Đức Phật an tọa lên trên, mà tham thiền nhập định, tránh cho Ngài khỏi bị bệnh tê thấp và đồng thời tỏ ra sự quy thuận hoàn toàn đối với thần lực vô lường của Ngài.
Rắn Trong Lịch Sử Việt Nam
Trong lịch sử ta có biết bao nhiêu là truyện rắn.
Chúng ta chỉ nhắc lại một truyện điển hình nhất là Thị Lộ mà người đương thời cho là hiện thân của loài rắn độc, có thể toát lược như sau:
Năm Nhâm Tuất (1442), vua Lê Thái Tông (con vua Lê Lợi) đi tuần du phương đông, duyệt võ ở Chí Linh. Nguyễn Trãi lúc bấy giờ đã về trí sĩ tại Côn Sơn, bèn ra nghênh tiếp xa giá nhà vua.
Lê Thái Tông bèn đến viếng chùa Côn Sơn là nơi có ẩn am của Nguyễn Trãi.
Nhìn thấy tì thiếp của Nguyễn Trãi là Nguyễn Thị Lộ nhan sắc lộng lẫy, lại có biệt tài về văn chương, vua Lê Thái Tông bèn phong cho chức Lễ Nghi Học Sĩ, ngày đêm hầu bên cạnh nhà vua.
Đến khi Đông tuần, xa giá về tới Trại Vải (Lệ Chi Viên), thuộc xã Đại Lại, huyện Gia Định, nay là Gia Bình, thình lình nhà vua nhuốm bệnh, lên cơn sốt dữ dội.
Thị Lộ phải hầu hạ, thang thuốc suốt đêm, rồi nhà vua băng hà. Các quan hốt hoảng, vội vã và bí mật phụng giá về Kinh, nửa đêm vào cung mới làm lễ phát tang.
Tất cả triều thần đều buộc tội Thị Lộ đã âm mưu giết vua, liền đem nàng ra giết chết.
Có sách nói rằng Thị Lộ đã bỏ thuốc độc vào chén cho vua uống. Có sách nói vua bị cắn lưỡi mà chết. Riêng phần Nguyễn Trãi, ông chỉ nói rằng: "Nếu có tội thì cứ chiếu pháp luật mà nghiêm trị".
Thảm trạng này xảy ra đúng lúc trong triều có nhiều võ quan theo phe Lê Sát, sinh lòng đố kỵ vì thấy ngày trước Nguyễn Trãi được Vua Lê Thái Tổ (Lê Lợi) trọng dụng, đem lòng oán ghét, nhân cơ hội này, liền nghi Nguyễn Trãi là chủ mưu sát đế. Thế là sau đó, quan Thừa Chỉ Nhập Nội Hành Khiển Đại thần Nguyễn Trãi đã bị giết và cả ba họ bị tru di.
Truyền thuyết cho rằng: lúc lập vườn tại Côn Sơn, lính hầu của Nguyễn Trãi đã giết chết một ổ rắn gồm mấy mẹ con. Sau đó rắn mẹ tái sinh, bò lên trần nhà nhìn Nguyễn Trãi đọc sách.
Rắn nhỏ xuống một giọt máu đào, xuyên thấm qua ba tờ giấy, nhằm ám chỉ là ba họ. Về sau, cũng con rắn đó đã hiện thân nơi Thị Lộ làm ả bán chiếu gom ở Tây Hồ, gặp Nguyễn Trãi, có xướng họa như sau:

Ả ở đâu, bán chiếu gom?
Chẳng hay chiếu đã hết hay còn?
Xuân xanh chừng độ bao nhiêu tuổi?
Đã có chồng chưa? Được mấy con? Cớ chi ông hỏi hết hay còn?
Xuân xanh mới độ trăng tròn lẻ,
Chồng còn chưa có, hỏi chi con!

Sau đó thì Thị Lộ đã trở thành tì thiếp của Nguyễn Trãi, nhập được gia đình ông ta, để âm mưu phục thù, trả nợ máu ngày xưa là mấy mẹ con đã bị giết oan nơi bụi rậm.
Cái án oan này, mãi đến 22 năm sau, vua Lê Thánh Tông mới xét lại.
Đó là vụ án lịch sử Lệ Chi Viên. Vua thấy có nhiều điều hàm hồ, oan ức cho một đại công thần khai quốc, liền truyền hủy bỏ bản án trước kia, truy phục chức cho Nguyễn Trãi, tức Lê Trãi, con cháu ông được tìm kiếm và đưa ra làm quan, lại cấp tư điền để con cháu lo việc tế tự hàng năm (1).
Sở dĩ vua Lê Thánh Tông đã duyệt lại bản án là vì vợ nhà vua tên Nguyễn Thị Hằng (1445-1505) là cháu gái 4 đời của bà Châu Thị, vợ nhất của Nguyễn Trãi, đã trốn thoát được bản án tru di tam tộc 1442, chạy vào Nam Hà ẩn náu và sinh sống.
Bà Châu Thị đem theo được nhiều con, trong đó có Nguyễn Công Duẫn, rồi Duẫn sinh ra Nguyễn Đức Trung, rồi Trung sinh ra Nguyễn Văn Lãng, Lãng sinh ra Nguyễn Hoằng Dụ, Dụ sinh ra Nguyễn Hoằng Kim, tức là Nguyễn Kim (1500-1545), Kim sinh ra Nguyễn Hoàng (1525-1613), tức là chúa Tiên, chúa đầu tiên của nhà Nguyễn.
Như thế, Nguyễn Kim là hậu duệ của Nguyễn Trãi. Còn hơn thế nữa, ông tổ xa xưa của Nguyễn Trãi lẫn Nguyễn Kim là Nguyễn Bặc, khai quốc công thần đời nhà Đinh và nhà Lý, từ thế kỷ XI.
Ngoài ra gia phả của Nguyễn Du, tác giả Kim Vân Kiều, cũng ghi dòng họ lên tới Nguyễn Bặc.
Gần đây hơn trong lịch sử cận đại, tiểu sử của đại thần Nguyễn Hữu Độ, Kinh lược Bắc Kỳ, cũng có ghi là hậu duệ của Nguyễn Trãi. Chúng tôi căn cứ trên hai tài liệu sau đây:

1. Quyển Chrestomathie Annamite (Quảng Tập Viêm Văn) của Edmond Nordemann (Ngô Đề Mân), ấn hành ở Hà Nội năm 1898, trang 26-27.
2. Bài Les Familles Illustres de l' Annam: S.E.Nguyễn Hữu Độ của L.Sogny, đăng trong Bulletin des Amis du Vieux Hue, năm 1924, trang 169-204.

Còn như sự kiện Nguyễn Du thuộc dòng họ Nguyễn Trãi thì các nhà văn học sử Dương Bá Cung, Lê Thước, Bùi Văn Nguyên, căn cứ trên nhiều bổn gia phả họ Nguyễn ở miền Bắc và miền Trung, đã xác nhận nhiều sự trùng hợp, mà nhà báo Cô Thần đã đúc kết và nêu lên trong báo Tự Do số 1056, ấn hành ở Sài Gòn ngày 22.11.1960, trang đầu: Công việc tra cứu của cụ Lê Thước cho biết Nguyễn Trãi và Nguyễn Du cùng một dòng họ và chung một ông tổ.
Ông tổ này là Nguyễn Bặc, mà vua Bảo Đại cũng có nhận là ông tổ của mình, trong quyển sách "Le Dragon d' Annam", Editions Plon, Paris 1980, trang 36-37.
Rắn Trong Văn Học Sử Việt Nam
Trong văn học sử của ta, mà cũng có liên hệ sử Tàu, chúng ta còn nhớ giai thoại bà Đoàn Thị Điểm (sinh năm Ất Dậu 1705, mà người ta cho là tác giả Chinh Phụ Ngâm, mà cũng có người cho là của Phan Huy Ích) đã đối đáp tài tình với ông anh là Đoàn Doãn Luân.
Một hôm ông này muốn thử tài cô em gái, bèn lấy một câu chữ trong Sử Ký của Tư Mã Thiên nói về Lưu Bang (Hán Cao Tổ) làm đề tài để cho bà đối đáp. Câu ấy như sau:
Bạch xà đương đạo, Quý bạt kiếm nhi trảm chi
Nghĩa là con rắn trắng đón đường, ông Quý (Lưu Bang) liền rút gươm ra chém (con rắn bị đứt làm hai khúc, chết liền).
Bà Đoàn Thị Điểm nhanh trí, cũng dùng một câu trong Sử Ký đời vua Nghiêu Thuấn, nói về ông Vũ (tức là vua Hạ Vũ, sau này nối ngôi vua Thuấn), để đối lại như sau:
Hoàng Long phụ châu, Vũ ngưỡng thiên nhi thán viết Nghĩa là:
Con Rồng vàng đội chiếc thuyền, ông Vũ nhìn trời mà than!
Cũng trong Văn học sử của ta, Lê Quý Đôn (1726-1784) đã sáng tác một bài thơ thất ngôn bát cú trong một trường hợp khá ly kỳ như sau:
Thuở nhỏ, cậu bé Lê Danh Phương (tên đầu tiên của Lê Quý Đôn) rất cứng đầu (rắn đầu) và biếng học.

[Camly]

Cha Phương quở trách, ông phải làm một bài thơ "Rắn Đầu" để tạ tội, với điều kiện mỗi câu trong bài bát cú phải có một tên rắn. Phương vâng lời và đọc ngay như một thần đồng:

Chẳng phải liu điu vẫn giống nhà
Rắn đầu biếng học, chẳng ai tha
Thẹn đèn hổ lửa đau lòng mẹ,
Nay thét mai gầm rát cổ cha.
Ráo mép chỉ quen tuồng nói dối,
Lằn lưng cam chịu vết roi tra.
Từ nay Trâu Lỗ chăm nghề học.
Kẻo hổ mang danh tiếng thế gia.


Đặc điểm của bài thơ này là: nếu ta bỏ hai chữ ở đầu mỗi câu, ta sẽ được một bài Ngũ ngôn bát cú:
Liu điu vẫn giống nhà
Biếng học, chẳng ai tha
Hổ lửa đau lòng mẹ,
Mai gầm rát cổ cha.
Chỉ quen tuồng nói dối,
Cam chịu vết roi tra.
Trâu Lỗ chăm nghề học.
Mang danh tiếng thế gia.
Xin lưu ý:
Nước Lỗ là quê quán Đức Khổng Tử mà thiên hạ gọi là Vạn Thế Sư Biểu, hay là Sinh Dân Vị Hữu, nghĩa là từ khi có loài người thì chưa có ai (bằng ông ta)!
Còn nước Trâu là quê hương của Thầy Mạnh Tử. Tôi còn nhớ một câu xướng độc đáo:
Nước lỗ trâu chảy ra Khổng Mạnh
Nghĩa là: Dòng nước nhỏ từ lỗ chân trâu ra thì không có (khổng) mạnh mẽ.
Câu này khó quá chưa ai đối được cả! Đã nhắc tới Bảng Nhỡn Lê Quý Đôn (tục danh Lê Danh Phương), tự là Doãn Hậu, hiệu là Quế Đường, sinh ra trong niên hiệu Bảo Thái thứ 7 (1726), đời vua Lê Dụ Tông, thời chúa Trịnh Cương ở xã Diên Hà, tỉnh Sơn Nam (nay là tỉnh Thái Bình), con của ông Lê Phú Thứ và bà họ Trương.
Thân sinh đã từng đỗ Tiến sĩ năm 1724 và làm quan đến chức Hình Bộ Thượng Thư.
Thuở bé Lê Danh Phương đã nổi tiếng thần đồng về trí thông minh và óc nhớ dai:
Hai tuổi đã biết đọc chữ "Hữu" là có, và "Vô" là không.
Năm tuổi đã đọc nhiều thiên trong Kinh Thi. Mười một tuổi đã học Sử (Sử Ký của Tư Mã Thiên, Bắc Sử, Nam Sử v.v...), học thuộc lòng tám chín chục trang, đồng thời học luôn cả Kinh Dịch.
Mười bốn tuổi học hết Ngũ Kinh, Tứ Thư, sử truyện và sách vở của Bách Gia Chư Tử, mỗi ngày có thể cảm tác mười bài phú mà không cần viết nháp.
Ngọc Rắn Trong Nhân Gian
Người ta thường nói về Nọc Rắn của loài rắn độc, ít ai nói tới Ngọc Rắn.
Đây là một câu chuyện có thực ở nước ta. Chúng ta hãy trở về Đèo Hải Vân thời tiền chiến, để nghe một người ở địa phương kể như sau:
Thời đó người ta đang xây con đường xe lửa Xuyên Đông Dương, gọi là Transindochinois.
Thật ra là Xuyên Việt, vì nước mình rộng lớn và quan trọng, tiêu biểu cho cả hai nước Lào Miên.
Chặng đường thứ nhất: từ Hà Nội tới Vinh, chặng đường thứ hai: từ Vinh tới Huế, chặng thứ ba từ Huế vào Đà Nẵng.
Chặng này công phu và khó khăn nhất, vì núi non hiểm trở. Đà Nẵng ngày xưa mang tên Thạc Gián, tên làng xã chính của thị xã.
Thạc Gián viết nhầm và đọc nhầm là Tu Gián, vì hai chữ Thạc và Tu viết gần như giống nhau.Từ đó, qua sự vụng về và biên chép của các người biên chép và thông ngôn thời Pháp xâm chiếm nước Nam, mà địa danh viết nhầm là Tu Gián đã trở thành Tourane. Còn địa danh Đà Nẵng thì bắt nguồn từ chữ Đà, một thổ âm có nghĩa là Sông, suối.
Ví dụ:
Đà Rằng ở Phú Yên, Đà Lạt ở cao nguyên. Suối của bộ lạc Lạt Tiếng Chiêm Thành là Ea (Da), cũng có nghĩa là sông là nước.
Ví dụ như Ea Trang (Nha Trang) là con sông tre, con sông trên bờ có mọc nhiều tre (Krưm), chữ Krưm đọc trại thành Trang.
Trở lại vùng Đà Nẵng, ta lấy quốc lộ 1, trèo đèo Hải Vân quan, đi xuống làng An Cư (Lăng Cô), đi ngang qua Truồi, lần tới Phú Bài, Thần Phù, Dạ Lê, Thanh Thủy, An Cựu, rồi tới Huế, đường dài 110 cây số, đúng 1 độ (degré) của Bắc Vĩ tuyến.
Đường này quanh co, lúc làm đường xe lửa, phải đục tới ba bốn cái hầm trong núi cao, trong đó có hai cái hầm dài và hiểm trở nhất là Hầm Sen và Hầm Chuối.


Dân địa phương có câu ví ngôn:
Túi thui như chui vào Hầm Sen
Và hai câu hò để than thân trách phận:
Chiều chiều gió thổi Hải Vân
Chim kêu ghềnh đá, gẫm thân em buồn!
Hay:
Chiều hôm dắt mẹ qua đèo,
Chim kêu bên nớ, vượn trèo bên ni!
Thời tiền chiến, có một người cai phu lục lộ, trong lúc đi tuần dọc đường rầy, lúc sắp chui vào Hầm Sen thì chợt thấy lóa mắt bởi nhiều tia ánh sáng.
Dụi mắt để nhìn lại lần nữa thì thấy ánh sáng này nhúc nhích và chuyển động.
Cai phu liền bật đèn pin rọi thì nhìn thấy luồng ánh sáng đó tỏa ra từ miệng con rắn dài ba thước, đương bò ngang qua đường rầy.
Cai phu nhìn kỹ thì thấy con rắn ngậm một hòn ngọc sáng chói.
Thấy người và ánh đèn, con rắn liền bò nhanh chui vào Hầm Sen biến mất.
Tình cờ một tiều phu già đi ngang qua đây, cai phu kể chuyện lại thì được tiều phu chỉ về cách thức lấy được ngọc rắn.
Tiều phu bảo phải bắt một con gà, cột nó vào cái rổ lật ngửa, rồi đặt cái rổ đó lên trên một thau nước và cột chặt gà, rổ và thau nước lại với nhau, làm thế nào thau không bị lật đổ. Xong rồi, cứ việc ngồi rình đừng để cho rắn thần trông thấy.
Loài Bò Sát Trong Thần Thoại Việt Nam
Ngoài những con rắn ta thường trông thấy trên đất liền, thường có giống Thuồng Luồng dài năm bảy chục thước, chuyên sống nơi biển lớn, hồ rộng.
Hồi đầu thế kỷ, có nhiều thủy thủ đã trông thấy thuồng luồng nơi Vịnh Hạ Long, nơi quần đảo Bạch Long Vĩ.
Họ chỉ trông thấy cái đuôi (vĩ) mà cũng đã dài lắm rồi.
Lại có người trong thấy con thuồng luồng xuất hiện vài phen nơi hồ Lock Ness, bên xứ Scotland.
Con quái vật này (le monstre de Lock Ness) trải qua nhiều thế kỷ, đã làm cho người ta mất khá nhiều thời giờ để rình ngó, nó cũng làm cho văn nhân, sử gia tốn công viết lách tìm tòi.
Riêng về dân tộc chúng ta vốn thuộc loài Giao Chỉ. Danh từ kép nầy có nhiều nghĩa:
Ngón chân cái tách ra, lúc đứng xếp chân gần nhau thì thấy hai ngón chân cái giao đầu với nhau.
Lại thêm một nghĩa nữa là: Bờ nuớc có thuồng luồng, cá sấu, loại sauriens như dinosaur, plésiosaures, diplocdocus v.v... thời tiền sử sinh sống.
Đó là hai ý nghĩa chính, còn nhiều cách giải thích khác nữa không thể nói hết được. Ngày xưa, giao long và thuồng luồng tranh nhau mà sống khắp sông hồ và duyên hải Nam Hoa và Bắc Việt.
Do đó mà Hàn Dũ đời Đường (768-823) và Hàn Thuyên đời Trần Thái Tông (1225-1257) đã được lệnh nhà vua làm bài văn tế cá sấu, để đập đuổi cá sấu đang nhiễu hại dân chài lưới, đi ra khỏi sông Phú Lương, tức là sông Hồng Hà ngày nay.
Theo nhà văn Roger Caillois, con rồng phát xuất từ con Giao Long mà ông dịch là Alligator, một giống bò sát (reptile) có nhiều liên hệ với nước mây mưa gió.
Ắt hẳn con Giao Long là vật tổ của người Giao Chỉ, một sắc dân sống miền duyên hải, chuyên sống về nghề chài lưới và có tục lệ xâm mình, vẽ hình rồng rắn, khiến cho giống thuồng luồng, cá sấu phải nể nang khiếp sợ mà tránh né, hoặc được xem như là đồng loại để đừng giết hại lẫn nhau.
Tục lệ xâm mình này đã có từ ngàn xưa vì sách Sử Ký của Tư Mã Thiên đời Hán đã từng ghi "Tiễn phát, văn thân, thác ti, tả nhậm":
Cắt tóc ngắn, vẽ mình, vòng tay (cung kính), cài nút áo phía trái.
Ấy là bốn đặc tính của dân Việt Giao Chỉ.
Tục lệ đã chấm dứt đời vua Trần Anh Tông (1293-1314) anh ruột Công chúa Huyền Trân, và cũng là người đầu tiên đã dám cãi lệnh vua cha, nhất định không chịu xâm mình.
Đó là một ông vua có óc tiến bộ, đã dám quên gốc chài lưới của tổ tiên, để mạnh dạn tiến vào thời kỳ nông nghiệp phồn thịnh của dân ta.
Hơn nữa, việc cống hiến ngọc trai, san hô (coral) cho vua Tàu không còn ràng buộc chặt chẽ như xưa, và từ đó dân chài của ta không còn phải lặn lội dưới biển sâu để mò trai kiếm ngọc.
Xem như trên, các loài rồng rắn, thuồng luồng, cá sấu có nhiều điểm tương đồng, mà cũng có nhiều điểm dị biệt:
Rồng có bốn chân, không có cánh mà vẫn bay được lên tận mây xanh, Thuồng luồng không chân và dài như con chình khổng lồ, có thể lật thuyền như chơi;
Cá sấu da dầy, răng như cưa, mắt trợn... trông thấy mà kinh;
Rắn không chân, bò sát đất, nhưng khéo tu thì có ngọc!
Hầu hết rồng rắn dị hình, dị tướng, đều mang nặng tính chất kỳ bí và thần thoại, do óc quan sát tinh vi và trí tưởng phong phú của loài người.

Hương Giang Thái Văn Kiểm

[Camly]

Sự tích Táo Quân ở Việt Nam:

Ngày xưa có hai vợ chồng nhà kia, chồng tên là Trọng Cao, vợ tên là Thị Nhi.
Hai vợ chồng ăn ở với nhau đã lâu mà không con, nên sanh ra buồn phiền, hay cãi cọ nhau. Một hôm, Trọng Cao giận quá, đánh vợ.
Thị Nhi quá ức lòng, liền bỏ nhà ra đi. Sau đó, Thị Nhi gặp một chàng trai tên là Phạm Lang, khéo dùng lời dịu ngọt dỗ dành, nên Thị Nhi bằng lòng về làm vợ Phạm Lang.
Khi Trọng Cao hết giận vợ, nghĩ lại mình cũng có lỗi, mà vợ thì đã bỏ đi mất rồi, thương nhớ vợ, liền khăn gói lên đường đi tìm vợ, tìm khắp nơi mà không gặp, lần lần tiền bạc đem theo đều tiêu xài hết sạch, Trọng Cao đành phải đi ăn xin.
Ngày kia, Trọng Cao đến ăn xin một nhà nọ, bà chủ đem cơm ra cho ăn.
Trọng Cao nhìn ra chính là Thị Nhi, vợ của chàng trước đây mà chàng đã khổ công đi tìm kiếm lâu nay mới ra nông nỗi ăn xin thế nầy.
Thị Nhi cũng nhận ra Trọng Cao, người chồng cũ, nay phải lam lũ đi ăn mày.
Thị Nhi rước Trọng Cao vào nhà, kể lể từ buổi giận hờn bỏ chồng ra đi, đến lúc gặp Phạm Lang và lấy Phạm Lang làm chồng.
Còn Trọng Cao cũng kể lại những ngày tháng ân hận, rồi quyết tâm đi tìm vợ để mong nàng tha lỗi và trở về chung sống như xưa.
Thị Nhi cũng tỏ lòng ân hận vì đã trót lấy Phạm Lang làm chồng.
Bỗng Thị Nhi nghe tiếng Phạm Lang trở về nhà. Thị Nhi nghĩ nếu Phạm Lang bắt gặp Trọng Cao nơi đây thì thật khó giải quyết, nên bảo Trọng Cao tạm ẩn trong đống rơm ngoài vườn để nàng thu xếp lo liệu sao cho được vẹn toàn.

Phạm Lang trở về nhà là vì nhớ ngày mai tới kỳ bón ruộng mà chưa có tro, nên liền ra đốt đống rơm để lấy tro. Trọng Cao trốn trong đống rơm, không dám chui ra nên bị chết thiêu.
Thị Nhi trong nhà chạy ra thấy Trọng Cao đã chết, bởi sự sắp đặt của mình, nên bi thảm quá, liền nhào vào đống rơm đang cháy để chết theo.
-Phạm Lang gặp tình cảnh quá bất ngờ, thấy vợ chết thảm, cũng không biết tính sao, liền nhào vào đống rơm đang cháy để chết theo vợ.
Thế là ba người đều bị chết cháy nơi đống rơm.
Linh hồn của ba vị được đưa lên trước Thượng Đế. Đấng Thượng Đế thấy ba người đều có nghĩa, nên sắc phong cho làm Táo Quân, nhưng mỗi người giữ một việc:
-Phạm Lang làm Thổ Công, trông coi việc bếp.
Trọng Cao làm Thổ Địa, trông coi việc nhà cửa.
VậyThị Nhi làm Thổ Kỳ, trông coi việc chợ búa.
Táo Quân gồm ba vị Thần: Thổ Công, Thổ Địa, Thổ Kỳ.
Ba Thần Táo nầy gọi chung là: Định Phúc Táo Quân.
(Ba vị Thần Táo định đoạt phước đức cho gia đình, phước đức nầy do việc làm đúng đạo lý của gia chủ và những người trong nhà).
-Danh hiệu của 3 vị Táo Quân là:
-Thổ Công: Đông Trù Tư Mệnh Táo Phủ Thần Quân.
-Thổ Địa: Thổ Địa Long Mạch Tôn Thần.
- Thổ Kỳ: Ngũ Phương Ngũ Thổ Phúc Đức Chánh Thần.
- Bài vị thờ Táo Quân, phải viết bằng chữ Hán: trên hết là hai chữ BẢN GIA, kế dưới là danh hiệu của ba vị Táo Quân.
Hai bên bài vị thờ Táo Quân thường có đôi liễn:

Hữu đức năng tư hỏa,
有德能司火 Vô tư khả đạt Thiên.
無思可達天
Nghĩa là: Có đức trông coi việc lửa,
Vô tư có thể lên Trời.
Theo tục lệ của người Việt Nam, hễ đến ngày 23 tháng chạp (tháng 12 âm lịch) hằng năm, nhà nhà đều lập một mâm cúng gồm: nhang, đèn, rượu, trà, bông, bánh, trái cây, đặt nơi giữa sân nhà để cúng đưa Ông Táo chầu Trời.

Khi Ông Táo chầu Trời, Ông Táo sẽ đem các việc xảy ra trong nhà trong một năm báo cáo lên Thượng Đế, để Thượng Đế phán xét, ban phước hay gieo họa cho nhà đó (!).
Sau đó, đến đêm Giao thừa, cũng làm một mâm cúng tương tợ như vậy để cúng rước Ông Táo trở về nhà.
Tục lệ nầy hiện nay nhiều nhà còn giữ.
-Đạo Cao Đài chỉnh đốn tục lệ nầy bằng cách gọi là Lễ Đưa Chư Thánh Triều Thiên, thiết lễ cúng Tiểu đàn tại Thánh Thất và Điện Thờ Phật Mẫu vào lúc 12 giờ khuya đêm 23 rạng 24 tháng chạp hằng năm.
Sau đó đến giờ Giao thừa, tức là lúc 0 giờ ngày mùng 1 đầu năm, thiết lễ cúng Tiểu đàn: Rước Chư Thánh.
Lễ Đưa Chư Thánh Triều Thiên là lễ cúng đưa tất cả chư Thần, Thánh, Tiên, Phật có nhiệm vụ điều độ nhơn sanh nơi các cõi phàm trần, sau một năm làm việc nơi cõi trần, nay trở về Ngọc Hư Cung cõi thiêng liêng để trình tấu với Đức Chí Tôn tất cả các việc, và định chương trình cho năm sắp tới.
Lễ Đưa Chư Thánh Triều Thiên có dâng sớ lên Đức Chí Tôn, với lòng sớ chép ra như sau:
Kim vì chung niên ...(Giáp Tý)... chi lễ, chư Phật, Tiên, Thánh, Thần, qui chầu Thượng Đế tại Ngọc Hư Cung.
Chư Thiên phong hiệp dữ thiện tín đẳng, nghiêm thiết đàn tràng, hương đăng hoa trà quả, thanh chước chi nghi, thành tâm hiến lễ.
Ngưỡng vọng các Đấng thiêng liêng, từ bi minh tấu, Đức Chí Tôn bố hóa hồng ân, chuyển họa vị phước, tập kiết nghinh tường, chuyển cuộc thế giới chiến tranh tão đắc hòa bình, độ tận chúng sanh, giải thoát tai nạn đao binh thống khổ, phục hưng Quốc Đạo, tiến hóa thạnh hành, phổ độ nhơn sanh, nhập vi môn đệ, vĩnh sùng chánh giáo, vạn loại hòa bình, an cư lạc nghiệp, lập thành Minh đức, Tân dân, cộng hưởng Nghiêu thiên Thuấn nhựt.

Chư đệ tử đồng thành tâm khấu bái cẩn sớ thượng tấu,Dĩ văn.
Dịch nôm:

Nay vì lễ hết năm ...(Giáp Tý)..., các Đấng Phật Tiên Thánh Thần trở về chầu Đức Chí Tôn tại Ngọc Hư Cung.
Các Chức sắc Thiên phong hiệp với các tín đồ, nghiêm trang lập đàn cúng tế gồm: nhang đèn bông trà trái cây, rượu tinh khiết, lập nên nghi thức, lòng thành dâng lễ.
Ngưỡng vọng các Đấng thiêng liêng, từ bi tâu rõ lên Đức Chí Tôn ban bố hồng ân, đổi họa làm phước, gom điều tốt, đón điều lành, xoay cuộc chiến tranh thế giới, sớm được hòa bình, cứu giúp tất cả chúng sanh, giải thoát khỏi các tai nạn đau khổ do chiến tranh gây ra, phục hưng nền Quốc Đạo Cao Đài, tiến hóa thạnh hành, phổ độ nhơn sanh, nhập môn vào làm môn đệ, vĩnh viễn sùng bái chánh giáo, muôn loài hoà bình, an cư lạc nghiệp, lập thành đời Minh đức Tân dân, cùng hưởng trời Nghiêu ngày Thuấn.
Chư đệ tử đồng thành tâm cúi lạy kính cẩn dâng sớ tâu lên.

Kính trình.

Theo tín ngưỡng cổ truyền, đây là ngày Táo Quân cưỡi cá chép vàng lên trời báo cáo với Ngọc Hoàng Thượng đế những điều tai nghe mắt thấy ở trần gian; tất cả những việc tốt, việc xấu, những gì làm được và chưa làm được của người ở dưới hạ giới một cách khách quan, trung thực.
Táo Quân, theo truyền thuyết, là vua bếp, gồm táo bà và hai táo ông.

Việc thờ thần bếp ở mỗi gia đình là tín ngưỡng có từ xa xưa, ý mong muốn một cuộc sống luôn đầm ấm, hạnh phúc, mọi người luôn thương yêu, quý trọng nhau.
Lễ vật cúng Táo Quân gồm có ba bộ mã, hai bộ đàn ông tượng trưng cho hai Táo ông và một bộ đàn bà tượng trưng cho Táo bà.
Ngoài ra còn có vàng mã khác, hương, hoa, oản, quả, cau, trầu.
Một mâm cỗ được chuẩn bị cẩn thận, đầy đủ. Những đồ "vàng mã" sẽ được đốt đi sau lễ cúng ông Táo vào ngày 23 tháng Chạp cùng với bài vị cũ. Sau đó người ta lập bài vị mới cho Táo Quân.
Trong ngày cúng ông Táo, người dân còn chuẩn bị một đôi hoặc 3 con cá chép sống, thả trong chậu nước, cúng cùng các đồ lễ khác.
Sau khi cúng xong sẽ đem thả ở sông, ao, hồ, nghĩa là "phóng sinh" để đưa ông Táo về trời. Tục cúng cá chép chỉ người miền Bắc hay làm.

-Tết Táo Quân là một lễ quan trọng, cận kề với Tết Nguyên Đán, và đó cũng là một dịp để mọi người trong gia đình sum họp, chuẩn bị đón năm mới.
tổng hợp -sưu tầm phongtucviet

[Camly]

Ý nghĩa tục lì xì ngày Tết

Quanh chuyện "lì xì" ngày Tết bằng tiền và bằng... chữ! Nghe hai tiếng "lì xì" người ta liền tưởng tới bao giấy màu đỏ, nho nhỏ bằng phần tư trang giấy học trò, bên trong có xếp mấy tờ tiền mới. Vậy hai tiếng "lì xì" ở đâu ra? Nguồn gốc của nó thế nào?
Chúng tôi lân la "tầm nguyên" qua các nhà nghiên cứu, hỏi trực tiếp bằng miệng có, giở sách vở các vị có, thấy giải thích hai chữ "lì xì" tựu trung là "tiền mừng tuổi".
Cuốn từ điển thời nay do Viện Ngôn ngữ học, Trung tâm Từ điển học chẳng hạn, mục từ lì xì giải thích: "Lì xì là mừng tuổi (bằng tiền). Tiền lì xì cho các cháu ngày mùng một Tết".
"Lì xì" bằng tiền không chỉ giới hạn trong mùng một Tết, mà "liền tù tì" suốt ba ngày đầu năm, thậm chí kéo dài tận những ngày "mùng" cuối cùng của Tết như mùng 9, mùng 10.

Theo một số vị mà chúng tôi hỏi chuyện, như cụ Nguyễn Quảng Tuân, Huỳnh Ngọc Trảng, Phạm Đan Quế, thì tục mừng tuổi vẫn cứ nên giữ. Nhà nghiên cứu Thông Hội bảo: "Đó là một phần đậm đà của phong vị Tết Việt Nam, đặc biệt đối với trẻ con, khiến trẻ nhớ tới Tết như một thời điểm mở đầu năm mới, đẹp như cổ tích".

Với nhạc sĩ Nguyễn Văn Tý, tác giả Dư âm, cứ nên lì xì "miễn là đừng lì xì tiền đô cho trẻ, không đúng chỗ, mà tập hư cho chúng ăn xài". Vũ sư Hoài Nhơn (Trần Trinh Nhơn), con trai lớn của công tử Bạc Liêu (Trần Trinh Huy), thì kể rằng: "Ba tôi mất ngày 21 tháng chạp năm Quý Sửu 1973 ở Sài Gòn.

Đầu năm đó, ăn cái Tết cuối cùng, ông còn lì xì tôi mặc dầu tôi đã 27 tuổi.
Tôi vẫn không quên cái phong bì màu đỏ ấm áp, biểu lộ tình cảm của một người cha lúc nào cũng nhìn xuống con mình như thời còn nhỏ tại Bạc Liêu".
Nhà nghiên cứu Cao Sơn giải thích:
- Lì xì tiếng chữ là lợi thị, đọc theo âm Quảng Đông, Triều Châu thành "Lê - i - xị", chỉ số tiền được cho, tặng trong các dịp đầu năm, khai trương và cả trong lễ thành hôn nữa, chứ không bó hẹp trong dịp Tết Nguyên đán.

Lì xì nhằm cầu chúc người nhận gặp may mắn, phát đạt. Thường người Tàu bỏ tiền vào bao giấy màu đỏ.
Người Việt Nam ta cũng làm tương tự, phổ biến ở miền Nam ngày Tết. Ở miền Trung thì ông bà cha mẹ, người tôn trưởng cho con cháu tiền mới vào dịp Tết gọi là "tiền mừng tuổi". Không chỉ người lớn mừng tuổi con cháu, mà hồi xưa, con cháu phải mừng tuổi ông bà trước.
Qua giao thừa, tới sáng sớm mùng một, con cháu bảo nhau tới nhà thờ để chúc Tết và lạy mừng ông bà, cha mẹ. Không chỉ lạy suông, cũng không thể muốn lạy mấy lạy thì lạy, mà theo nhà văn Toan Ánh, chỉ lạy... hai lạy rưỡi.
Lạy xong con cháu phải biết "thơm thảo" với đấng sinh thành bằng cách cung kính dâng lên những thứ bánh trái tươi ngon và một phong giấy hồng: Bên trong phong giấy thẳng thớm này có đặt một món tiền, để lên khay tươm tất và hoan hỷ, xin các cụ nhận cho, đó là "tiền mở hàng". Tiền này không nhằm để cất cho nặng hầu bao, mà ngụ ý cầu chúc các cụ quanh năm sung mãn, may mắn.

Tục mừng tuổi nay còn đó. Ông bà, cha mẹ, chú bác, cô dì, cậu mợ lì xì lớp cháu, con. Bằng hữu thân quyến tới nhà ai chúc Tết lì xì trẻ con của nhà đó.

Hoặc chủ nhà đón khách tới chúc Tết lì xì trẻ em đi theo khách.
Ý nghĩa chính không nằm ở "tiền" mà ở "tình", tức ở lòng mong ước cầu chúc các cháu hay ăn chóng lớn, vui chơi, học hành tấn tới, còn phong bì nặng nhẹ nhiều ít (tiền) không phải là điều đáng để tâm lắm. Thậm chí không có một cắc bạc mà chỉ có... chữ. Chữ viết rõ to, đậm nét để "làm quà" mừng tuổi như chuyện dưới đây.
Xưa, có một nhà nọ, nghèo quá, sinh ba đứa con trai. Tết đến người cha không có tiền để lì xì. Chiều ba mươi, ông nghĩ ra một cách, lấy giấy đỏ làm 3 cái phong bì, bề ngoài trông thẳng thớm tươi tắn đỏ thắm như các phong lì xì khác.
Nhưng bên trong không bỏ tiền, mà thay bằng 3 miếng giấy được ông viết 3 chữ nắn nót: Phước - Lộc - Thọ. Qua sáng mùng một, người cha gọi 3 đứa con trai đến trước bàn thờ, xoa đầu chúng, tươi cười mừng tuổi chúng bằng 3 cái phong bì nhẹ hẫng, sau khi đã giải thích Phước là gì, Lộc là gì, Thọ là gì...
Qua Tết, bước vào năm mới, chẳng ngờ nhà ông phát tài, tiền vô như triều cường.
Thoắt cái, lại tới ba mươi tháng chạp. Ý chừng nhớ lại Tết xưa nghèo thiếu, đạm bạc, ông định bụng sẽ tái diễn cách "lì xì" bằng chữ để ba đứa "Phước Lộc Thọ" đừng bao giờ quên rằng, chúng đã được ăn no mặc ấm từ một quá khứ đói rách gần đây.
Ai đời, khi nhận phong bì xong, ba đứa con bóc ra, mỗi đứa đều thấy vỏn vẹn chữ Phước, còn hai chữ Lộc Thọ biến đâu mất. Người cha cũng ngạc nhiên không kém.
Bốn cha con đang phân vân, bỗng một người từ đâu đến bảo: "Ta là phúc thần của đất này.

Chữ Phước đó do ta ban cho. Chỉ cần có nó cũng gồm đủ cả ba: phước, lộc, thọ, vì có phước mới hưởng được lộc, mới thọ lâu.
Vì thế chẳng cần phải cầu lộc, cầu thọ, chỉ một chữ phước để mừng tuổi đầu năm là đủ". Nói rồi, biến mất. Nhìn lại phong lì xì, cả bốn cha con sửng sốt một lần nữa vì chữ phước cũng biến mất luôn, trên mặt giấy trống trơn, trắng toát.



Tranh Phước Huệ và Cá Chép.
Con cá đọc tiếng Tàu là [dũy] đồng âm với chữ DƯ = dư dật / thừa thãi.

Do đó, tranh tết vẽ con cá là để chúc nhau có của cải dư dật.
Tranh và chú thích của Dũ Lan Lê Anh Dũng

Bấy giờ vị thần thứ hai hiện ra kể cho bốn cha con nghe một chuyện mừng tuổi xa xưa.
Đó là câu chuyện nổi tiếng khắp châu Á, loan truyền qua Tây Tạng và dãy Hy Mã Lạp Sơn, đến cả lưu vực sông Hoàng Hà, Dương Tử của Trung Quốc, du nhập vào Việt Nam từ lâu đời, về một người cầu phước được phước, trở nên giàu có nhưng hết sức keo kiệt.
Ông ta quên những điều tốt đẹp, những ban phát ngọt ngào, rộng lượng mà mình đã làm ở tiền kiếp, vì vậy một mực thâu góp vàng ngọc về riêng mình, trong kiếp này, bỏ vào chiếc hũ, đem chôn ở một vị trí bí mật trong nhà không cho ai hay.
Ngay cả con trai của ông cũng không được biết nơi cất giấu. Về già, ông ngã bệnh. Khi chết, linh hồn ông bị hũ vàng ám ảnh, đã quay lại nhà cũ, tìm cách chui vào xác chết cứng lạnh của mình, nhưng bất lực.
Thấy vậy, một con chó gần nhà có linh tính đã nhường thể xác hèn mọn của mình cho kẻ giàu có kia trú vào, rồi bay lên không trung thoáng đãng.

Còn ông nhà giàu thay thế làm chủ thể xác của con vật bốn chân, thỏa mãn được "sống" lại, dầu với tấm thân thuộc hàng súc sinh như chó. Con chó đó lạ thay suốt ngày không đi đâu cả, cứ nằm lì trước hiên.
Mà chỉ nằm ở một nơi nhất định sát cửa ra vào. Hễ người con (bây giờ đã là chủ nhà) đuổi đi, một lát không lâu nó lại quay về chỗ cũ, cứ như rời chỗ ấy là nó rời sự sống của nó vậy.
Các phước quả mà nó hưởng là hũ vàng ngọc, giờ đây trở thành điều vô phước cột chặt nó vào tham si.
Ngày nọ, một đại sư ngang qua, nói với đứa con: "Này anh kia, anh có biết con chó đó là ai không?".
"Dạ thưa không".
"Ta nói cho biết, nó chính là cha của ngươi.
Vì sao nó nằm lì suốt ngày đêm ở khoảnh đất sát cửa đó? Ấy là vì nó luyến tiếc của cải chôn dưới đất. Hãy đào lên".
Người con lấy làm lạ, cho đào thử chỗ con chó thường nằm, thì quả nhiên thấy hũ vàng bên dưới.
Bị rúng động vì việc này, người con tỉnh ngộ, từ chối sở hữu số vàng, rời nhà theo vị đại sư lên núi, về sau trở thành một trong những vị tổ đầu tiên của lịch sử Thiền tông. Vị này tỉnh ngộ rằng: nếu làm phước, được phước mà thiếu huệ tức trí huệ sẽ trở nên nguy hiểm ngu si như con chó kia vậy.
Được phước, thiếu huệ, thì như nằm trên đống vàng, đống ngọc mà vẫn khổ đau, thiếu thốn, phiền bực.
Kể xong, vị thần bảo: "Đó là lý do vì sao ta phải xóa trắng chữ phước trong bao lì xì mừng tuổi của các ngươi.
Nó chỉ có ý nghĩa tốt đẹp nếu sinh đôi cùng huệ, bằng không chỉ là động lực cho những cuộc thăng trầm bất tận.
Giờ đây ngươi hãy nhìn xem".
Bốn cha con thấy trên bao lì xì hiện lên hai chữ Phước Huệ.
Hai chữ này để mừng tuổi cho mọi tâm hồn đã đi qua mùa đông để mở đầu một năm mới thăng hoa.
Võ Thị Điềm Đạm