Những mỹ nhân thông minh kiệt xuất trong cung đình Việt

[Doremi]

Những mỹ nhân thông minh kiệt xuất trong cung đình Việt
(Kienthuc.net.vn) - Bằng trí tuệ của mình, họ vượt qua phận nữ giới để có những đóng góp quan trọng cho sự tồn vong của các vương triều phong kiến trong lịch sử Việt Nam.


Ỷ Lan và hai lần thay vua trị quốc

Nguyên phi – Hoàng thái hậu Ỷ Lan (1044–1117) là vợ vua Lý Thánh Tông trong lịch sử Việt Nam.

Tên gọi Ỷ Lan của bà có nguồn gốc từ một giai thoại nổi tiếng. Theo đó, vào một sáng mùa xuân, vua Lý Thánh Tông ngự giá đến trang Thổ Lỗi, thấy một thôn nữ xinh đẹp điềm nhiên hái dâu bên cạnh gốc lan. Vua lấy làm lạ, cho người gạn hỏi. Thấy người con gái đối đáp thông minh, cử chỉ đoan trang dịu dàng, vua bèn mời về cung làm phi.

Trong cung, Ỷ Lan không màng trau chuốt nhan sắc, chiếm tình cảm của vua mà chỉ quan tâm đến các công việc trong triều đình. Bà miệt mài đọc sách và chỉ trong một thời gian ngắn đã khiến mọi người kinh ngạc trước sự hiểu biết uyên thâm về nhiều lĩnh vực. Bà được triều thần rất khâm phục, tin tưởng và được vua phong làm Nguyên phi.

Năm 1069, Lý Thánh Tông cùng Lý Thường Kiệt đưa quân đi đánh Chiêm Thành, trao quyền nhiếp chính cho Ỷ Lan. Cũng năm ấy, nước Đại Việt có lụt lớn, mùa màng thất bát, nhiều nơi sinh loạn lạc. Nhưng nhờ có kế sách trị nước đúng đắn của Ỷ Lan, nạn đói đã được đẩy lùi, các vụ dấy loạn cũng được dẹp yên.

Năm 1072, vua Lý Thánh Tông đột ngột qua đời, hoàng thái tử Lý Càn Đức mới 7 tuổi lên nối ngôi, niên hiệu là Lý Nhân Tông. Ỷ Lan được tôn làm Hoàng thái phi, rồi Hoàng thái hậu. Một lần nữa, bà lại gánh vác nhiệm vụ điều hành cả quốc gia, cùng tể tướng Lý Thường Kiệt đánh quân Tống xâm lược.

Trong thời gian nhiếp chính, Ỷ Lan đã có những đóng góp quan trọng cho cơ nghiệp nhà Lý. Bà đã chăm lo việc mở mang dân trí, thi cử học hành, ban hành nhiều chính sách tiến bộ như chuộc nô tỳ, tha cung nữ, giảm tô thuế, cấm giết trâu bò.

Là người rất am hiểu và hâm mộ đạo Phật, Ỷ Lan cũng là người có công xây dựng hàng trăm ngôi chùa. Chính nhờ câu chuyện giữa bà và các vị sư thời Lý , đến nay người ta mới biết được gốc tích sự truyền bá đạo Phật vào Việt Nam.



Hoàng hậu Trần Thị Dung và kế “vườn không nhà trống”

Trần Thị Dung (?-1259) là hoàng hậu cuối cùng của triều Lý. Bà là vợ vua Lý Huệ Tông và là mẹ của Lý Chiêu Hoàng, nữ hoàng duy nhất trong lịch sử Việt Nam.

Trong cuộc kháng chiến chống quân Mông Cổ xâm lược vào năm 1258 của nhà Trần, bà đã lập nên công trạng rất lớn bằng tài tổ chức khéo léo của mình.

Bà chính là người đã chỉ đạo thực hiện mưu kế “vườn không nhà trống” ở kinh thành Thăng Long do nhà Trần định sẵn trong thời điểm quân đội nhà Trần đang rút khỏi Bình Lệ Nguyên sau các cuộc đụng độ không cân sức với quân Mông Cổ do Ngột Lương Hợp Thai chỉ huy. Việc thực hiện thành công kế “vườn không nhà trống” đã giúp các các vương tôn, quý tộc nhà Trần được bảo vệ, đồng thời gây ra vô vàn khó khăn cho quân Mông Cổ khi chúng tiến vào Thăng Long..

Khi cuộc phản công của quân Trần diễn ra, Trần Thị Dung đã đôn đốc quân sĩ thực hiện rất tốt việc tích trữ và vận chuyển lương thảo, tạo điều kiện thuận lợi cho quân Đại Việt đánh đuổi hoàn toàn đạo quân Mông Cổ hùng mạnh bậc nhất thế giới thời bấy giờ.

Bà đã được vua Trần Thái Tông phong là Linh Từ quốc mẫu. Tại tỉnh Thái Bình ngày nay còn nhiều địa điểm, địa danh ghi dấu các công trạng của bà.

Sử gia Ngô Sĩ Liên đã viết về bà như sau: “Dường như phẩm chất năng động ở Trần Thị Dung khiến bà không thể lui vào hậu cung sau cái chết của Huệ Tông như hành động theo đạo thường thấy của người phụ nữ thời phong kiến. Bà tham gia chính sự và còn góp tay chống ngoại xâm. Những công lao với nước Đại Việt của bà được người đời sau ghi nhận”.


10 kế trị quốc của ái phi Nguyễn Thị Bích Châu

Nguyễn Thị Bích Châu (1356? – 1377) là con gái của vị quan họ Nguyễn dưới triều Trần. Bà đẹp người, đẹp nết lại thông thạo sách vở, văn từ nên được tuyển vào cung từ năm 16 tuổi. Vua Trần Duệ Tông rất đỗi yêu quý Bích Châu, phong bà là ái phi.

Sau một thời gian ngắn ở chốn hoàng cung, Bích Châu đã nhìn thấy sự rối ren và khủng hoảng của chính sự đất nước. Bà đã chú tâm soạn thảo bản điều trần có nhan đề “Kê minh thập sách” dâng vua, đại ý mượn tiếng gà gáy sáng để thức tỉnh nhà vua với 10 kế sách trị nước an dân. Những kế sách đó có nội dung như sau:

1 - Bền gốc nước trị kẻ bạo tàn cho lòng dân được yên.
2 - Giữ đúng quy định, xoá bỏ phiền nhiễu thì triều cương không rối.
3 - Trị kẻ lạm quyền tránh hoạ ngầm cho nước.
4 - Đuổi hết bọn tham nhũng cho dân đủ sống.
5 - Chấn chỉnh học hành, lễ nghĩa cho sáng tỏ đất trời.
6 - Mong nghe được lời nói thẳng, mở rộng cửa ngôn luận như mở rộng cửa thành.
7 - Chọn quân thì nhằm vào dũng lực, không nhằm vào vóc dạng cao lớn.
8 - Chọn tướng thì nhằm vào tài thao lược không nhằm vào thế gia.
9 - Vũ khí cần sắc bén không cần trang trí sặc sỡ
10 - Tập trận thì cần chỉnh tề, chặt chẽ chứ không phải giở trò múa may cho đẹp mắt.

Xem xong Kê minh thập sách của ái phi Bích Châu, nhà vua thốt lên: “Không ngờ ái phi lại thông tuệ đến thế? May cho trong cung của trẫm xuất hiện một bậc Từ Phi”. (Từ Phi là vợ vua Đường Thái Tông bên Trung Quốc, nổi tiếng uyên bác).

Nhưng bản điều trần đó không được vua quan tâm và rơi vào quên lãng.

Năm 1376, quân Chiêm Thành thường xuyên kéo sang gây hấn Đại Việt. Vua Trần Duệ Tông giận dữ xuống chiếu ngự giá thân chinh đi dẹp giặc. Bích Châu lo lắng dâng biểu khuyên can nhưng vua không nghe, đành xin đi theo vua ra chiến địa.

Theo sử tích, bà đã dâng mình cho thần biển để đoàn chiến thuyền của vua vượt qua được bão tố. Dù thoát khỏi cơn bão mạnh, nhưng rốt cục quân nhà Trần đã thảm bại, bản thân vua Trần Duệ Tông chết tức tưởi trong cuộc chiến trên đất Chiêm Thành sau đó. Nhà Trần rơi vào con đường lụn bại không thể cứu vãn…

Nếu vua Trần chịu nghe lời Nguyễn Thị Bích Châu, biết đâu lịch sử của triều đại này đã không kết thúc một cách đáng buồn như vậy?


Nguyễn Thị Lộ, người phụ nữ đầu tiên được phong Lễ Nghi Học Sĩ

Nguyễn Thị Lộ (1400-1442), quê làng Hải Hồ, một làng nghề dệt chiếu nổi tiếng, ngày nay thuộc xã Tân Lễ huyện Hưng Hà, tỉnh Thái Bình. Nhờ tư chất thông minh hơn người, lại được cha cho đi học đầy đủ nên Thị Lộ đã thông hiểu các kinh sách từ rất sớm và rất giỏi thơ phú. Không những vậy, bà còn nổi tiếng vì nhan sắc xinh đẹp của mình.

Tuy vậy, cuộc đời của Thị Lộ không mấy yên ả. Sau khi cha mất, bà phải đi bán chiếu kiếm sống và cùng mẹ tần tảo nuôi dạy các em. Trong một lần lên kinh thành bán chiếu, bà đã gặp Nguyễn Trãi, người sau đó trở thành người bạn đời của bà.

Căm phẫn ách cai trị của nhà Minh, Thị Lộ đã theo Nguyễn Trãi tham gia quân khởi nghĩa Lam Sơn của Lê Lợi. Tại đây, Nguyễn Trãi lã một lãnh đạo quan trọng của nghĩa quân và Thị Lộ là trợ thủ đắc lực cho ông mọi công việc.

Từ thời ở Lam Sơn, Thị Lộ đã làm thày dạy con em thủ lĩnh và nghĩa quân. Sau khi khởi nghĩa thắng lợi và Lê Lợi lên ngôi vua, bà đã được tuyển vào cung, phong làm Lễ nghi học sĩ. Bà là người phụ nữ đầu tiên nẵm giữ chức vụ này trong lịch sử Việt Nam.

Ở cương vị Lễ nghi học sĩ, bà đã soạn thảo và cho chẩn chỉnh nhiều phong tục từ trong cung ra đến ngoài triều, xin chỉ dụ vua cho mở mang nền học vấn dân tộc khuyến khích phụ nữ học chữ thánh hiền.

Không chỉ là một nhà giáo, Nguyễn Thị Lộ còn là một nhà thơ xuất chúng. Tiếc rằng, văn thơ của bà đã thất truyền gần hết, chỉ còn lại mấy vần thơ xướng hoạ khi gặp Nguyễn Trãi. Dù vậy tên tuổi của bà đã gắn liền với nền văn học nước nhà từ thời ấy.

Về cuối đời, một bi kịch thảm khốc đã xảy ra với Thị Lộ. Bà là tội nhân chủ chốt trong vụ án Lệ Chi Viên nổi tiếng của triều đình Hậu Lê, với cái chết bí ẩn của vua Lê Thái Tông. Vụ án đó đã khiến bà chết thảm cùng Nguyễn Trãi và ba đời gia quyến của ông.



Nguyễn Thị Duệ giả trai thi đỗ tiến sĩ

Nguyễn Thị Duệ ( cuối thế kỉ 16, đầu thế kỉ 17) quê ở tổng Kiệt Đặc, thuộc huyện Chí Linh, tỉnh Hải Dương ngày nay. Vừa thông minh lại có nhan sắc “nghiêng nước nghiêng thành” nên mới hơn 10 tuổi bà đã được nhiều nhà quyền quí đến xin hỏi cưới, nhưng gia đình bà không chấp thuận một ai.

Năm 1592, chúa Trịnh đem quân đánh chiếm Thăng Long, buộc nhà Mạc phải chạy lên Cao Bằng. Nguyễn Thị Duệ cùng gia đình cũng đi theo nhà Mạc.

Dù phải dạt lên miền núi, nhà Mạc vẫn tổ chức các khoa thi tiến sĩ. Nguyễn Thị Duệ rất ham học và cũng muốn được thi thố, nhưng luật lệ phong kiến không cho phụ nữ được tham gia thi cử. Vì vậy bà đã phải giả trai để được làm sĩ tử.

Vào khoa thi tiến sĩ năm 1594, Nguyễn Thị Duệ ăn vận như nam giới và mang tên giả là Nguyễn Du đi thi. Kết quả là bà đã đỗ đầu khi tuổi mới đôi mươi. Khi mở tiệc chiêu đãi các tân khoa, vua Mạc Kính Cung thấy vị tiến sĩ trẻ có dung nhan khác lạ nên dò hỏi, khiến chuyện giả trai của Nguyễn Thị Duệ bị lộ. Tuy vậy, bà không bị phạt và còn được vua khen ngợi. Sau sự kện này, vua Mạc đã mời bà vào cung để dạy học cho các phi tần, rồi tuyển làm phi.

Năm 1625, quân Lê - Trịnh tiến lên Cao Bằng truy kích nhà Mạc. Nguyễn Thị Duệ cùng tàn quân Mạc vào rừng ẩn náu, bị quân lính đối phương bắt được. Số phận lại một lần nữa mỉm cười với Thị Duệ khi vua Lê và chúa Trịnh coi trọng học vấn của bà và để bà trông coi việc dạy học trong cung vua phủ chúa.

Khi làm việc cho triều đình, Thị Duệ rất quan tâm đến việc thi cử, bồi dưỡng nhân tài. Trong phần lớn ở các kỳ thi đình, thi hội, bài thi đều qua tay bà chấm. Bà thường xuyên cùng các bậc túc nho giảng dạy, ôn luyện cho các sĩ tử. Bà còn xin triều đình cấp ruộng tốt, cho canh tác lấy hoa lợi để giúp đỡ các học trò nghèo chăm chỉ.

Năm 70 tuổi, Nguyễn Thị Duệ xin về quê nhà nghỉ ngơi. Bà được hưởng nhiều bổng lộc, nhưng chỉ dùng một ít để chi tiêu, còn lại dành hết cho việc công ích và giúp người nghèo. Bà mất khi đã hơn 80 tuổi và được người dân địa phương lập đền thờ, tôn bà làm phúc thần.

Bên cạnh học vấn, Nguyễn Thị Duệ cũng được biết đến tài văn thơ. Tuy vậy, những tác phẩm của bà ngày nay hầu hết đã bị thất lạc.

Bà Huyện Thanh Quan khiến vua Tự Đức phục lăn

Bà Huyện Thanh Quan (1805? -1848?) tên thật là Nguyễn Thị Hinh, người làng Nghi Tàm, Hà Nội ngày nay. Bà là vợ ông Lưu Nghi (1804 -1847), người đỗ cử nhân năm 1821 và làm tri huyện Thanh Quan (nay là huyện Thái Ninh, tỉnh Thái Bình) nên người đời thường gọi bà là "Bà huyện Thanh Quan".

Bà là người thông tuệ, đặc biệt say mê văn chương và xem đó là một thú tiêu khiển thanh tao nhất. Nhờ tài văn chương của mình, vào năm 1839, Bà huyện Thanh Quan đã được vua Tự Đức mời vào cung và phong chức Cung trung Giáo tập để dạy cho các cung nhân học. Khi ở Huế, bà giao thiệp rộng rãi và để lại ấn tượng sâu sắc với nhiều kẻ sĩ.

Vua Tự Đức vốn yêu thích văn chương và rất nể phục Bà huyện Thanh Quan nên thường làm thơ cho bà hoạ lại. Bà thường hoạ rất tài nên lại càng được vua quý trọng.

Theo giai thoại, vua Tự Đức yêu cầu bà đề thơ vào một cái chén cổ, có bức hoạ sơn thuỷ. Bà đã ứng khẩu bằng hai câu: “In như thảo mộc trời Nam lại / Đem cả sơn hà đất Bắc sang”.

Về đại ý có nghĩa là: Loại trà để pha là loại trà quý của Đại Việt, phải dùng loại chén sứ quý nổi tiếng của Trung Hoa (có vẽ hình núi sông) mới xứng tầm.

Sau khi chồng mất vào năm 1947, Bà huyện Thanh Quan xin phép về quê nghỉ hưu và đưa các con nhỏ từ kinh thành Huế về sống tại quê nhà ở làng Nghi Tàm.

Những tác phẩm bằng chữ Nôm của Bà huyện Thanh Quan ngày nay chỉ lưu lại được những bài thơ thất ngôn như Thăng Long hoài cổ, Chùa Trấn Bắc, Đền Trấn Võ, Qua đèo Ngang, Cảnh thu, Nhớ nhà, Cảnh chiều hôm... Các bài thơ của bà đều biểu thị lòng yêu mến phong cảnh thiên nhiên và tâm trạng bi ai trước những đổi thay của thế sự.

Hoàng Phương